Гагауыз ұлтының  тарихи кезеңдері мен тілдік қалыптасуындағы факторлар

Бела Кемпф; Шолпан  Кудьярова; Мендеш Жукиева

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-214-236

Авторлар

Бела Кемпф Сегед университеті https://orcid.org/0009-0003-6747-9263
Шолпан Кудьярова әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-8302-3982
Мендеш Жукиева әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0004-4037-2914

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-214-236

Кілт сөздер:

түркі тілдері және гагауыз тілі, гагауыз тарихы, молдаван тілі, орыс тілі, тілдік ықпал, оғыз тобы, араб-парсы терминдері, христиан діні, діни лексика, кірме сөздер

Аннотация

Мақала гагауыз халқының этникалық қалыптасу тарихына, тілінің шығу тегі мен даму ерекшеліктеріне, сондай-ақ гагауыз тіліне әртүрлі тарихи кезеңдерде әсер еткен өзге тілдердің ықпалына арналған. Гагауыз халқының қалыптасуына қатысты ғылыми көзқарастар салыстырмалы түрде талданып, әртүрлі гипотезалардың негізді тұстары көрсетіледі. Көптеген ғалымдардың еңбектері сараланып, тарихи құжаттарға зер салынды.

Тарихи-саяси және мәдени байланыстармен ұзақ уақыт бойы әртүрлі тілдік ортада өмір сүру нәтижесінде гагауыз тіліне болгар, румын, грек, молдаван, орыс, сондай-ақ араб-парсы тілдерінің ықпалы тигені белгілі. Бұл тілдік ықпалдар, әсіресе, лексикалық қабаттан, діни терминологиядан және әкімшілік-саяси атаулардан айқын байқалады. ХХ ғасырдың ортасына дейін жазу жүйесі, әліпбиі болмаған гагауыз халқы өзінің көркем әдебиеттегі бай мұрасын тек ауызекі тілде ғана сақтай білгендігі деректер негізінде көрсетілді.

Зерттеудің негізгі мақсаты – гагауыз халқы мен тілінің қалыптасу үдерісін тарихи, этнолингвистикалық және салыстырмалы-лингвистикалық тұрғыдан сипаттау. Осы бағытта гагауыздардың этногенезіне қатысты қалыптасқан ғылыми көзқарастар жүйеленіп, олардың оғыз тайпаларымен байланысы, Балқан өңіріне қоныс аудару жолдары және әлеуметтік-тарихи жағдайлары айқындалды.

Мақалада гагауыз халқының шығу тегі туралы кейбір ғалымдардың пікірі өзгеше болғанымен, гагауыз тілінің түркі тілдері жүйесіндегі орны, оның түркілік негізін көрсететін айғақтар, оғыз тілдер тобына жататындығы тілдік деректер негізінде дәлелденеді.

Зерттеу барысында көптілділік пен жаһандану жағдайында гагауыз тілінің сақталуы, дамуы және болашағына қатысты өзекті мәселелермен бірге қазіргі гагауыз тілінің тілдік жағдайына талдау жасалды. Ұзақ мерзімді тарихи тілдік байланыстардың нәтижесінде гагауыз тілінде кейбір байланыс әсерлері қалыптасқан, алайда оның негізгі грамматикалық жүйесі түркі тіліне жақын күйінде сақталғаны да анықталды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Бела Кемпф , Сегед университеті

PhD

Шолпан Кудьярова , әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті

PhD, доцент

Мендеш Жукиева, әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті

докторант, түркітану және тіл теориясы кафедрасы

Әдебиет

Amanzholov S.A., 1964. O gagauzah v Kazahstane i ih yazyke. Problemy tyurkologii i istorii vostokovedeniya [On the Gagauz in Kazakhstan and Their Language. In: Problems of Turkology and the History of Oriental Studies]. Kazan'. P. 258-265. [in Russian].

Angeli F., 2007.Ocherki istorii gagauzov potomkov oguzov (seredina VIII - nachalo XXI vv.) [Essays on the History of the Gagauz — Descendants of the Oghuz (Mid-8th – Early 21st Centuries)]. Kishinev. 639 p. [in Russian].

Baskakov N.A., 1952. K voprosu o klassifikacii tyurkskih yazykov [On the Classification of Turkic Languages]. Izvestiya Akademii Nauk SSSR. Otdelenie literatury i yazyka.tom. XІ. V. 2. P. 121-134. [in Russian].

Baskakov N.A., 1988. Istoriko-tipologicheskaya fonologiya tyurkskih yazykov [HistoricalTypological Phonology of the Turkic Languages]. Moskva: Nauka. 208 p. [in Russian].

Bulgar S., 2021. Istoriya gagauzov s perioda srednevekov'ya do nastoyashchego vremeni [History of the Gagauz from the Medieval Period to the Present]. Komrat. 148 p. [in Russian].

Bulgar S., 2022. Po sledam ekspedicii V.A. Moshkova k gagauzam na Balkany v 1903 godu [Following the Expedition of V.A. Moshkov to the Gagauz in the Balkans in 1903]. Komrat. 116 p. [in Russian].

Golubovskij P.V., 2012. Pechenegi, torki i polovcy do nashestviya tatar. Istoriya yuzhno-russkih stepej IX–XIII. Gagauzy v mire i mir gagauzov [Pechenegs, Torks, and Cumans before the Tatar Invasion: History of the South Russian Steppes (9th–13th Centuries). In: The Gagauz in the World and the World of the Gagauz]. Komrat–Kishinyov. V.1. 110 p. [in Russian].

Guboglo M.N., 2011. Gagauzy [The Gagauz]. Moskva: Nauka. 614 p. [in Russian].

Dmitriev N. K., 1962. Gagauzskie etyudy. Stroj tyurkskih yazykov [Gagauz Studies. In: The Structure of Turkic Languages]. Moskva. P. 251. [in Russian].

Chirli N., 2010. Upotreblenie odnogo padezha v znachenii drugogo v gagauzskom yazyke [The use of one case in the meaning of another in the Gagauz language]. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 30. Sayı. P. 7-21. [in Russian].

Kopushchu V., 2014. Nazvaniya tradicionnyh golovnyh uborov v tureckom i gagauzskom yazykah [Names of Traditional Headwear in Turkish and Gagauz]. Komrat. 47 p. [in Russian].

Maevskaya L.B., Bojkov V.E., Aga H.M., 2024. K voprosu o zaimstvovaniyah nekotoryh arabskih i arabo-persidskih slov v gagauzskom yazyke [On Borrowings of Certain Arabic and Arabic-Persian Words in the Gagauz Language]. Journal of Gagauz Studies. V. 2. № 1. P. 14–41. [in Russian].

Moshkov V.A., 1900. Gagauzy Benderskogo uezda [The Gagauz of the Bender District]. Moskva. 90 p. [in Russian].

Moshkov V.A., 1904. Narechiya bessarabskih gagauzov. XXXII [Dialects of the Bessarabian Gagauz]. SPB. 114 p. [in Russian].

Moshkov V.A., 1896. Gagauzskie teksty. Izvestiya Obshchestva arheologii, istorii i etnografii [Gagauz Texts. Proceedings of the Society of Archaeology, History, and Ethnography]. P. 70-83. [in Russian].

Nistor I., 1923. «Istoriya Bessarabii» Chernovicy [History of Bessarabia. Chernivtsi]. 416 p. [in Russian].

Pokrovskaya L.A., 1997. Sovremennyj gagauzskij yazyk (kurs lekcii) [Modern Gagauz language (course of lectures)]. Komrat. 191 p. [in Russian].

Pokrovskaya L.A, 1999. Sintaksis sovremennogo gagauzskogo yazyka (predlozhenie) [Syntax of the Gagauz Language in Comparative Perspective]. Komrat. 83 p. [in Russian].

Pokrovskaya L.A., 1978. Sintaksis gagauzskogo yazyka v sravnitel'nom osveshchenii [Syntax of the Gagauz Language in Comparative Perspective]. Moskva. 203 p. [in Russian].

Subbotina I.A., Ostapenko L.V., 2023. Zhiznennye cennosti pravoslavnyh gagauzov Moldavii. Teologiya: teoriya i praktika [Life Values of Orthodox Gagauz in Moldova. Theology: Theory and Practice]. Vol. 2. № 3. P. 68–116. [in Russian].

Chakir M., 2005. «Istoriya gagauzov Bessarabii». Stranicy istorii i literatury gagauzov XІX nach. XX vv. [History of the Gagauz of Bessarabia. In: Pages from the History and Literature of the Gagauz (19th – Early 20th Centuries)]. Kishinev. 320 p. [in Russian].

Chebotar' P.A., 1992. Kysa gagauzcha ruscha laflyk [Concise Gagauz–Russian Dictionary]. Komrat. 70 p. [in Russian].

Shajmerdinova N.G., 2017. Tyurkskie narody Kazahstana: gagauzy, ih istoriya, yazyk, tradicii [Turkic Peoples of Kazakhstan: Gagauz, Their History, Language, and Traditions]. Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seriya «Istoriya. Filosofiya». № 2 (86). 75 p. [in Russian].

Shajmerdinova N.G., Zhiembaj B.S., Abdrasimova A.E., 2019. Qazaqstandagy gagauz diasporasy tіlіnіn erekshelіkterі [Linguistic Features of the Gagauz Diaspora in Kazakhstan]. L.N. Gumilev atyndagy Euraziya ulttyq universitetіnіn Habarshysy. Sayasi gylymdar. Ajmaqtanu. Shygystanu. Turkіtanu seriyasy. №3 (128). 132 p. [in Kazakh].

Arnaut T., 2008. Gagauzlarda sözlü lirik halk edebiyat türlerinin ve bunlarn folklor gelene ine yansmasinin incelenmesi [An examination of oral lyrical folk literature genres among the Gagauz people and their reflection in their folklore tradition.]. Karadeniz Aratrmalar. Say: 19. Güz. P.137-153. [in Turkish].

Jirecek K., 1891. Das fürstenthum Bulgarie (perevod s nemeckogo) [The Principality of Bulgaria]. Vena F. Tempski. 143 p. [in German].