Лексико-семантические сущности эвфемизмов в сравнительном языкознании и переводоведении

Хуршида Қадырова

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-198-213

Авторлар

Хуршида Қадырова Әлішер Науаи атындағы Ташкент мемлекеттік өзбек тілі мен әдебиеті университеті https://orcid.org/0000-0001-5194-7155

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-198-213

Кілт сөздер:

түркі тілдері, құрылымы әртүрлі тілдер, эвфемизмдер, дисфемизмдер, омонимия, антонимия, синонимия, салыстырмалы-салғастырмалы көзқарас, аударма дағы эвфемизмдер, лингвомәдени және прагматикалық аспектілер

Аннотация

Зерттеу нәтижелерінің ғылыми маңыздылығы өзбек және орыс тілдеріндегі лексикалық бірліктерді салыстырмалы талдаудан алынған қорытындылардың ғылыми маңызға ие болуымен түсіндіріледі. Мәселенің өзектілігі - олар тілдің ең тән компоненттерінің бірі болып табылады, оны дамытуға, толықтыруға және байытуға қызмет етеді. Ол үнемі жаңарып отыратын қасиетке ие, бірінен соң бірі қозғалыс жасалады және ол үйренгенше жаңа қозғалысқа деген қажеттілікті сезінеді немесе зерттелмеген күйінде қалады. Аударматанудағы эвфемизмдердің рөлі салыстырмалы лингвистикадағыдан жоғары, бұл жаһандану жағдайында күрделірек болып табылатын осы мәселені зерттеу қажеттілігімен байланысты. Сонымен қатар, көптеген бакалавр және магистрлік диссертациялардың эвфемизмдерді аударуға арналғандығы тақырыптың кеңдігі мен өзіндік ерекшелігін, жалпы және нақты аспектілердегі эвфемизмдердің байлығын және аударма мәселелеріне деген көзқарастардың әртүрлілігін көрсетеді. Салыстырмалы және салыстырмалы лингвистика саласындағы жұмыстар байыпты талдауларда көрініс табады. Оларға статистикалық деректер, осы бірліктің тілдерде қолданылу дәрежесі, тақырыптық топты анықтау және оны салыстырылатын тілдермен теңестіру кіреді. Эвфемизмдердің лексикалық және семантикалық мәселелері форма мен мағынаның байланысына және мағына көлеміне сәйкес белгіленген бірліктерде көрініс табады. Оларды салыстыруда да, аударуда да әртүрлі жүйелер тілдерінің морфологиялық, синтаксистік, генеалогиялық және лингвомәдени ерекшеліктері көрінеді. Сондай-ақ, әртүрлі жүйелер тілдерінің эвфемизмдерінің лексикалық-семантикалық мәселелерінде синонимдік (мысалы, өлім, ауру ұғымдары), антонимдік (мысалы, тырнақша түріндегі грамматикалық ерекшеліктер, ажыратылмайтындық), полисемантикалық (мысалы, метафора, метонимия, синекдоха), моносемантикалық (мысалы, қорлау, қарғыс) процестерінде жалпылық пен нақтылық дәрежесіне сәйкес үйлесімділік бар, ал омонимдік процесс ажыратылады. Өйткені әрбір тілдің ішкі ресурсындағы лингвомәдени және прагматикалық жағдайдың әртүрлі лингвистикалық тұрғыдан қарастырылуы омонимдік процестің ерекшелігін көрсетеді. Мақалада мұндай мәселелер көрсетіліп, жіктеу және сипаттау әдістерін қолдана отырып түсіндіріледі. Себебі, эвфемизм және дисфемиялық бірліктердің көрініс табуы да олардың ментальды-мәдени ерекшеліктеріне байланысты ерекшеленеді. Оларды салыстырған кезде лексикалық-семантикалық мәселелер лингвопрагматикалық және лингвомәдени процестерде де көрінеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Хуршида Қадырова, Әлішер Науаи атындағы Ташкент мемлекеттік өзбек тілі мен әдебиеті университеті

филология ғылымдарының докторы, өзбек тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының доценті

Әдебиет

Аleksikova Yu.V., 2009. Evfemiya kak chastniy sluchay sinonimii [Euphemism as a special case of synonymy]. Vestnik TGU (Bulletin Tomsk State University). №6. P. 261-267. [Electronic resource] – URL:https://cyberleninka.ru/article/n/evfemiya-kak-chastnyysluchay-sinonimii (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Vidlak S., 1967. Problema evfemizma na fone teorii yazikovogo polya [The problem of euphemism in the context of linguistic field theory]. Etimologiya [Etymology]. Moscow. P. 267–285. [Electronic resource] – URL:https://ruslang.ru/doc/etymology/1965b/16-vidlak.pdf (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Go Litszyun, Nyu Ichji, 2013. Sootnosheniya mejdu polisemiey i omonimiey i problema ix razgranicheniya [The relationship between polysemy and homonymy and the problem of their distinction]. Аktualnыe problemi gumanitarnix i yestestvennix nauk [Actual problems of humanitarian and natural sciences]. No. 12-2. [Electronic resource] – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sootnosheniya-mezhdu-polisemiey-i-omonimiey-i-problema-ihrazgranicheniya (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Drujinin А.S., Fomina T.А., 2020. Disfemiya v eksperientsialnom aspekte: Destruktivniy ili konstruktivniy fenomen? [Dysphemia in Experiential Aspect: Destructive or Constructive Phenomenon?]. Gumanitarnoe znanie i otveti na vizovi XXI veka: kognitivno-diskursivnie strategii: materiali mejdunarodnoy nauchnoy konferentsii. [Humanitarian Knowledge and

Responses to the Challenges of the 21st Century: Cognitive-Discursive Strategies: Proceedings of the International Scientific Conference] March 21-22. 2019. Moscow: RGGU (Russian State University for the Humanities.). P. 43–51. [in Russian].

Zakirova R.M., 2014. Strukturnaya klassifikatsiya antonimov v nerodstvennix yazikax [Structural classification of antonyms in unrelated languages]. Sovremennie problemi nauki i obrazovaniya [Modern problems of science and education]. № 5. [Electronic resource] – URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=14468 (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Kadirova Kh., 2023. Types of euphemic and dysphemic units based on meaning relations and scope of meaning. Foreign Languages in Uzbekistan. No 6 (53). P. 60–77. [Electronic resource] – URL: https://journal.fledu.uz/wp-content/uploads/sites/3/2023/12/hurshidabotirovna-kadirova-1.pdf (Accessed: 09.11.2025). [in Uzbek].

Kodiri A., 2007. Diyori Bakr. Tashkent: Yangi asr avlodi. 472 p. [in Uzbek].

Li M., 2022. Linguocultural Conditionality of the Use of Euphemisms of the Thematic Group «Death» in Russian and Chinese Proverbs. Litera. 9. P. 169–177. [Electronic resource] – URL: https://doi.org/10.25136/2409-8698.2022.9.38830 [in Russian].

Madayeni Аval Аli, Seyed-Аgai Rezai Seyde Moxanna, 2017. Sposobi evfemizatsii smerti v russkom i persidskom yazikax [Methods of Euphemization of Death in Russian and Persian Languages]. Аktualnie problemi filologii i pedagogicheskoy lingvistiki [Current Issues of Philology and Pedagogical Linguistics]. № 2. P. 165–177. [Electronic resource] – URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/sposoby-evfemizatsii-smerti-v-russkom-i-persidskomyazykah (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Moxovikova N.S., 2014. Problematika perevoda evfvemizmov s kitayskogo yazika na russkiy: na materiale religioznogo diskursa tematicheskoy gruppi “smert” [The Problems of Translating Euphemisms from Chinese into Russian: Based on the Religious Discourse of the Thematic Group “Death”]. Аktualnie voprosi perevodovedeniya i praktiki perevoda [Current

Issues in Translation Studies and Translation Practice]. Mejdunarodniy sbornik nauchnix statey [International Collection of Scientific Articles]. Issue 4. Nizhny Novgorod: OOO “ALBA”. P. 107–113. [Electronic resource] – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23783261 (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Omonturdiev А., 2000. Oʻzbek nutqining evfemik asoslari [Euphemistic foundations of Uzbek speech]. Toshkent: Аbdulla Qodiriy. 128 p. [in Uzbek].

Omonturdiev А.J., 2002. Evfemik omonimiyaga doir [On euphemistic homonymy]. Tilshunoslikning dolzarb masalalari [Current issues of linguistics]. Part 1. Tashkent. P. 70-73. [in Uzbek].

Potapova N.M., 2007. Kratkiy obzor nekotorix issledovaniy evfemizmov [A Brief Review of Some Studies of Euphemisms]. Yazik, soznanie, kommunikatsiya [Language, Consciousness, Communication]: Collection of Articles. Issue 34. Moscow: MAKS Press. P. 27–37. [Electronic resource] – URL: https://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/jsk_34.pdf (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Rezanova А.N., 2008. Klassifikatsiya disfemizmov po leksiko-semanticheskim razryadam [Classification of dysphemisms by lexical-semantic categories]. Izvestiia RGPU im A I Gertsena [Bulletin of the A. I. Herzen State Pedagogical University]. No. 63-1. P. 277-280. [Electronic resource] – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-disfemizmov-po-leksikosemanticheskim-razryadam (Accessed: 09.11.2025). [in Russian].

Senichkina Ye.P., 2012. Evfemizmi russkogo yazika: spetskurs: uchebnoe posobie [Euphemisms of the Russian language: special course: textbook]. 2nd ed., reprinted. M.: Flinta.

Tolstoy L.N., 1877. Аnna Karenina. M.: DА! Media. [in Russian].

Xajiev S., 2019. Evfemizmlarning hozirgi zamon oʼzbek, fransuz, ingliz tillaridagi funktsional semantik xossalari [Functional semantic properties of euphemisms in modern Uzbek, French, and English]. Collection of materials of the Republican scientific and practical conference on the topic “Current issues of translation studies: the inextricable link between the fields of translation theory and practice, translation history, linguoculturology and tourism”. Tashkent. P. 124–126. [in Uzbek].

Shamsiddinov H., 1997. Soʻzlarning evfemik funksional-semantik sinonimlari [Euphemistic functional-semantic synonyms of words]. Oʻzbek tili va adabiyoti [Uzbek language and literature]. No. 6. P. 22–25. [in Uzbek].

Cheporuxina M.G., 2019. K razgranicheniyu terminov “Disfemizm”, “Sleng”, “Vulgarizm” i “Invektiva” [On the Distinction of the Terms “Dysphemism”, “Slang”, “Vulgarism” and “Invective”]. Vestnik Samarskogo universiteta. Istoriya, pedagogika, filologiya [Bulletin of Samara University. History, Pedagogy, Philology]. No. 4. P. 116–126. [in Russian].

Allan K., Burridge K., 2006. Forbidden Words. Taboo and the Censoring of Language. Cambridge: Cambridge University Press. 303 p. DOI: 10.1017. CBO9780511617881.