Подземное культовое сооружение Султан-епе на полуострове  Тупкараган

Мурат Калменов; Алия Бижанова; Гульбарам Жалекенова

doi:10.32523/2664-5157-2025-4-89-117

Авторлар

Мурат Калменов Батыс Қазақстан инновациялық технологиялық университеті https://orcid.org/0000-0001-9446-5500
Алия Бижанова Батыс Қазақстан ин-новациялық технологиялық университеті https://orcid.org/0000-0001-9371-7198
Гульбарам Жалекенова М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті https://orcid.org/0000-0001-6655-3458

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-89-117

Кілт сөздер:

түркілердің сакральды архитектурасы, жерасты мешіті, Маңғыстау, Кавказ тау халықтары туралы мәліметтер жинағы, Хакім ата, Қожа Ахмет Ясауи, құдық, Сұлтан-епе, жерасты бөлмелері, галерея, бағаналар

Аннотация

Ұсынылып отырған мақалада Қазақстан Республикасының Маңғыстау облысындағы Түпқараған түбегінде орналасқан Сұлтан-епе жерасты мешітінің археологиялық-архитектуралық ерекшеліктері қарастырылады. Өңір аумағы физикалық географиялық және тарихи жағдайлардың ерекшеліктері негізінде мәдени ландшафттың қалыптасуына байланысты сәулеттік мұра ескерткіштерінің шоғырлануымен сипатталады.Көркем өңдеуге жарамды тау жыныстарының молдығы Маңғыстаудың байырғы тұрғындарының жоғары эстетикалық және технологиялық сипаттамаларымен ерекшеленетін тас өңдеу өнері дәстүрлерінің дамуында шешуші рөл атқарды. Шикізаттың қолжетімділігі жергілікті тасты құрылыс тәжірибесінде кеңінен қолдануға ықпал етті, өз кезегінде бұл құбылыс кірпіш өндірісіне деген қажеттілікті мүлдем жоққа шығарды. Ежелгі заманнан бері түбектегі негізгі құрылыс материалы оңай өндірілетін және өңделетін әктас-ұлутас болды. Сырттай қарағанда морт сынғыш көрінгенімен, бұл материал ұзақ уақыт бойы бастапқы пішіні мен құрылымдық тұтастығын сақтай алады. Нәтижесінде, өткен ғасырларда басқа материалдардан жасалып, бастапқы келбетін жоғалтқан құрылыстармен салыстырғанда, әктас-ұлутастан тұрғызылған көптеген құрылыстар әлдеқайда жақсы сақталған. Ескерткіштер ішінде жартастардың қуыстарында қашалып жасалған ғибадаттық құрылыстар түрінде көрініс тапқан жер асты сәулеті ерекше орын алады. Бұл дәстүр шамамен ерте орта ғасырлардан бастау алады деген пікір бар. Бүгінгі таңда жоспарлау шешімдерінің әртүрлілігімен және сәулеттік пішіндерінің сан алуандығымен ерекшеленетін мұндай нысандардың жиырмадан астамы белгілі. Сұлтан-епе жерасты мешіті – осы санаттағы ежелгі және маңызды ескерткіштердің бірі. Сұлтан-епе жерасты мешіті – тасқын сулардың эрозиялық әсері нәтижесінде қалыптасқан тайыз арнаның табанында салынған бірегей құрылыс. Бұл арна өңірдің неогендік шөгінділеріне жататын мергельді саз жамылғысының үстінде орналасқан, қалыңдығы 2 метрге дейін жететін тау жынысы қабатын жарып өтеді. Аталған геологиялық ерекшеліктер ескерткіштің сәулеттік келбетінің өзіндік сипатын айқындап, оның сақталуын қамтамасыз етті. Нысанды археологиялық зерттеу жұмыстары 2003 жылы А.Е.Астафьевтің және М.Д.Калменовтің басшылығымен жүргізілді. Зерттеу барысында құрылыстың конструкциялық сипаттамалары нақтыланды, ішкі элементтері анықталды және ғибадат кешенінің ұзақ уақыт жұмыс істегендігін дәлелдейтін материалдар тіркелді. 2005 жылы ескерткіштің қазіргі жағдайының сақталуын қамтамасыз ету мақсатында қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Сұлтан-епе жерасты мешіті – жоғары сақталу дәрежесімен әрі зор ғылыми әлеуетімен ерекшеленетін, Маңғыстаудың ең маңызды сәулеттік және археологиялық мұра нысандарының бірі. Оны зерттеу өңірдің сәулеттік дәстүрінің қалыптасу үдерістерін, сондай-ақ түбектегі ежелгі қауымдастықтардың діни-мәдени дәстүрлерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мурат Калменов, Батыс Қазақстан инновациялық технологиялық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты

Алия Бижанова, Батыс Қазақстан ин-новациялық технологиялық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты

Гульбарам Жалекенова, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

магистр

Әдебиет

Azhigali S.E., 2002. Arhitektura kochevnikov – fenomen istorii i kul'tury Evrazii [Architecture of the Nomads – A Phenomenon of the History and Culture of Eurasia]. NAN RK, In-t istorii i etnologii im. Ch.Valihanova [National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Ch. Valikhanov Institute of History and Ethnology]. Almaty: Gylym. 2002. 652 p. [in Russian].

Bizhanova A.E., Kalmenov M.D., 2008. Podzemnaya mechet Sultan epe. [The Underground Mosque of Sultan Epe]. Materiali Mezhdunarodnoi nauchno prakticheskoi konferentsii «Problemi izucheniya naslediya I uchenii Khodzhi Akhmeda Yassavi» [In: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Problems of Studying the Heritage and Teachings of Khoja Ahmed Yasawi]. 29.09-01.10. 2008. g. Turkestan. Almaty. Р. 252–254. [in Russian].

Geptner V.G., 1940. E. A. Eversmann. 1794-1860. Moskovskoe obshchestvo ispytatelej prirody [Moscow Society of Naturalists]. M.: 1940. 80 p. [in Russian].

Esakov V., 1979. Uchyonyj i puteshestvennik [The Scientist and the Traveler.]. Vokrug sveta: zhurnal [Vokrug Sveta (Around the World) journal]. № 1. P. 20–21. [in Russian].

Kalmenov M., Koshbaiuli O., 2009. Mangistaudin zher asti meshіtterі/Podzemnie mecheti Mangistau [Underground mosques of Mangistau]. Almaty. 158 p. [in Russian and Kazakh].

Kalmenov M.D., Bizhanova A.E., 2016. Podzemnaya mechet' Shakpak ata – odna iz naibolee drevnih podzemnyh sooruzhenij Kazahstana [The Underground Mosque of Shakpak Ata – One of the Most Ancient Underground Structures of Kazakhstan.]. Materialy Kongressa Islamskoj Arheologii. Kazan' [In: Proceedings of the Congress of Islamic Archaeology]. P. 145–153. [in Russian].

Kalmenov M.D., Bizhanova A.E., 2025. Shakpak ata zher asty meshіtіnіng merzіmdeluіne bajlanysty masele [On the Issue of Dating the Underground Mosque of Shakpak Ata.]. Materialy mezhdunarodnoj nauchno-prakticheskoj konferencii «Turkі zhurtynyng zhurnagy» [In: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Legacy of the Turkic World”]. 2-3 kazan 2025. Aktau. P. 32-39. [in Kazakh].

Kekilbaev A., 2003. Ballada zabytyh let [The Ballad of Forgotten Years]. Astana: 2003. 152 p. [in Russian].

Lomakin N.P., 1911. Desyat' let v Zakaspijskom krae [Ten Years in the Trans-Caspian Region]. 1870–1880. Voenno-istoricheskij vestnik [Military-Historical Bulletin]. Kiev. №3–4. P. 66. [in Russian].

Livkin D.I., 1902. Rybolovstvo i tyulenij promysel na vostochnom poberezh'e Kaspijskogo morya: Otchet ego vysokoprevoskhoditel'stvu gospodinu voen. ministru po komandirovke esaula Ural. kazach'ego vojska D. Livkina [Fishing and Seal Hunting on the Eastern Coast of the Caspian Sea: Report to His Excellency, the Minister of War, by Yesaul of the Ural Cossack Army D. Livkin.]. P.-Peterburg: tip. V.F. Kirshbauma. 364 p. [in Russian].

Pervye russkie nauchnye issledovaniya Ustyurta [The First Russian Scientific Studies of Ustyurt], 1963. Sbornik materialov. AN SSSR [Collection of Materials. Academy of Sciences of the USSR]. Otd. geol-geogr. nauk SSSR: Otv. red. Akademik A.L. Yanshin i k.i.n. L.A. Goldenberg [Department of Geological and Geographical Sciences. Eds. Academician A.L. Yanshin and Candidate of Historical Sciences L.A. Goldenberg. Moscow: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR]. M: Izd. AN SSSR. 326 p. [in Russian].

Predanie adaevtsev o svyatih, sekti Hanafie zhivshih i umershih na Mangishlake [The legend of the Adaevites about the saints of the Hanafi sect who lived and died in Mangyshlak], 1873. Sbornik svedenii o kavkazskikh gortsah, izdavaemiy so izvoleniya Ego Imperatorskogo Bisochestva [«Sbornik svedenii o kavkazskih gortsah» Collection of information about the Caucasian highlanders]. Tiflis. Issue 7. P. 6–27 [in Russian].

Savel'ev P.S., 1856. Drevnosti Mangyshlakskogo poluostrova [Antiquities of the Mangyshlak Peninsula]. Trudy Vost. Otd. Arheol.obshch [Proceedings of the Eastern Department of the Archaeological Society]. Sankt-Peterburg: Tipografiya Imperatorskoj Akademii Nauk [St. Petersburg: Printing House of the Imperial Academy of Sciences]. 507 p. [in Russian].

Snesarev G.P., 1969. Relikti domusulmanskih verovanii i obryadov u uzbekov Horezma. [Relics of pre-Islamic beliefs and rituals among the Uzbeks of Khorezm]. Izd. Nauka [Moscow: Nauka Publishers]. Moskva. 336 p. [in Russian].

Stateinii spisok posolstva v Buhariyu dvoryanina Ivana Hohlova, 1620-1622 gg. dekabrya 12 [List of articles of the embassy to Bukhara of the nobleman Ivan Khokhlov, 1620-1622, December 12]. Sbornik knyazya Hilkova [Collection of Prince Khilkov]. Peterburg. 1879. № 107. P. 388–579. [in Russian].

Eshmuradov M. Pir Beket Bekturdi. K voprosu o duhovnom edinstve uzbekskogo i kazahskogo narodov [Pir Beket Bekturdi. On the Question of the Spiritual Unity of the Uzbek and Kazakh Peoples]. URL: https://centrasia.org/newsA.php?st=1165269360#gsc.tab=0 [in Russian]. Accessed: 24.08.2025.).