Түркі мифологиясындағы демондық әйел бейнелері: Жалмауыз кемпір, Албасты, Жезтырнақ, Мыстан кемпір және Күлдіргіштің рөлі мен символикасы
Қаралымдар: 474 / PDF жүктеулері: 209
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-2-128-147Кілт сөздер:
түркі мифологиясы, демондық әйел бейнелері, архетип, ритуал, сакралды функциялар, эпос, фольклор, хтоникалық жаратылыстар, медиаторлар, қаһармандарды сынаушылар, шамандық дәстүрлер, мифопоэтикалық жүйе.Аннотация
Бұл мақалада түркі мифологиясындағы әйел жынысты демонологиялық кейіпкерлер (Жалмауыз кемпір, Албасты, Жезтырнақ, Мыстан кемпір, Күлдіргіш) талданады. Бұл бейнелер күрделі мифопоэтикалық құрылымға ие болып, маңызды ғұрыптық қызметтерді атқарады. Олар әлемдер арасындағы медиаторлар, батырларды сынаушылар, қасиетті білімнің сақтаушылары және хтоникалық күштердің көрінісі ретінде сипатталады. Олардың амбивалентті табиғаты деструктивті және қорғаушы аспектілерді біріктіріп, мифологиялық кеңістіктің шекарасындағы лиминалды мәртебесін және өтпелі күйлермен байланысын айқындайды.
Зерттеу салыстырмалы-тарихи және құрылымдық семиотикалық әдістерге негізделген, бұл кейіпкерлердің түркі халықтарының мифологиялық жүйесіндегі орнын анықтауға және олардың архетиптік ерекшеліктерін саралауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар олардың басқа мәдениеттердегі (Баба Яга, Ламия, сиреналар) ұқсас бейнелермен типологиялық параллельдері қарастырылады, бұл әмбебап мифологиялық құрылымдарды анықтауға көмектеседі. Бұл персонаждардың шамандық дәстүрлер, исламдану үдерісі, эпикалық әдебиет және халықтық нанымдар ықпалымен трансформациясына ерекше назар аударылады, бұл олардың өзгермелі мәдени жағдайларға бейімделу механизмдерін анықтауға мүмкіндік береді.
Талдау нәтижелері бұл кейіпкерлердің мифопоэтикалық дәстүрдегі орныққан рөлін және олардың қазіргі фольклорлық және медиалық дискурстардағы өзектілігін көрсетеді. Олар инициация рәсімдері, қорғаныстық ғұрыптар және жын-перілерден аластау дәстүрлері сияқты мифологиялық тәжірибелердің ажырамас бөлігі болып қала береді. Сонымен қатар бұл кейіпкерлер ұжымдық мифологиялық сананың маңызды элементтері ретінде әйелдік бастаулар туралы киелі түсініктерді бейнелейді, сондайақ, о дүние мен тіршілік әлемі арасындағы шекараны анықтайтын күш ретінде көрінеді. Қазіргі заманғы нарративтерде бұл бейнелер қасиеттілік пен қарабайырлық, тәртіп пен бейберекетсіздік арасындағы символикалық көпір рөлін атқарады. Кино, әдебиет, интернет-фольклор салаларында қайта жаңғыруы олардың дәстүрлі архетиптік мәнін сақтап, жаңа мәдени контекстерге бейімделгенін көрсетеді. Бұл демонологиялық бейнелердің фэнтези жанрындағы, кинематографтағы және заманауи әдебиеттегі әйел кейіпкерлеріне ықпалы қарастырылады. Олардың функциялары мәдени контекстке байланысты өзгергенімен, бастапқы мифологиялық мәні сақталады. Бұл олардың ұжымдық бейсанадағы, рөлін, дәстүрлі мифологиялық құрылымдардың тұрақтылығын және олардың түркі халықтарының мәдени бірегейлігі үшін маңыздылығын көрсетеді. Сонымен қатар олардың бейнелері заманауи өнерде, көркем әдебиетте, анимацияда және компьютерлік ойындарда қайта өңделіп, жаңа интерпретациялар арқылы өз рөлдерін сақтап қалуда. Демонологиялық бейнелердің беріктігі олардың мифологиялық дәстүрлердегі маңыздылығын ғана емес, сонымен қатар, олардың адамзат мәдениетінде символдық мәнінің тұрақты болуын айғақтайды.
Downloads
Әдебиет
Abdrazakov M.T., 2022. Khtonicheskie obrazy v tyurkskoy mifologii: ritualy, simvolika i gendernye aspekty [Chthonic Images in Turkic Mythology: Rituals, Symbolism, and Gender Aspects]. Astana: Evraziyskiy gumanitarnyy universitet. 250 p. [in Russian].
Abzhetov B., 2002. Mifologicheskie aspekty kazakhskogo fol'klora: struktura i semantika [Mythological Aspects of Kazakh Folklore: Structure and Semantics]. Almaty: Qazaq universiteti. 210 p. [in Kazakh].
Aytkozhin T.R., 2021. Mifopoeticheskie arkhetipy i ikh transformatsiya v kazakhskom fol'klore i literature [Mythopoetic Archetypes and Their Transformation in Kazakh Folklore and Literature]. Vestnik L.N., Gumilyova, No. 3, pp. 65-81. [in Russian].
Akhmetova G.S., 2021. Transformatsiya zhenskikh mifologicheskikh obrazov v tyurkskoy kulture: fol'klornye i etnograficheskie aspekty [Transformation of Female Mythological Images in Turkic Culture: Folklore and Ethnographic Aspects]. Almaty: Izdatel'stvo KazNU. 220 p. [in Russian].
Akbuzat, 1985. Bashqurt khalqynyn batyrlik zhyry/Baspaga ázirlegen F.Kh. Nabiullin [Akbuzat: Heroic Epic of the Bashkir People / Compiled by F.Kh. Nabiullin]. Almaty: Zhazushy. 176 p. [in Kazakh].
Bakytyzhanova A., 2022. Zhenskie personazhi v tyurkskoy mifologii: arkhetipy i transformatsiya [Female Characters in Turkic Mythology: Archetypes and Transformation]. Almaty: Gylym. 214 p. [in Kazakh].
Bekmukhanov E., 2022. Kazakhskie eposy i ikh svyaz' s shamanskimi praktikami [Kazakh Epics and Their Connection with Shamanic Practices]. Nur-Sultan: Akademiya nauk Kazakhstana. 295 p. [in Russian].
Zhaksilykova D.T., 2023. Demonologiya v kazakhskom fol'klore: gendernye aspekty i kul'turnaya evolyutsiya [Demonology in Kazakh Folklore: Gender Aspects and Cultural Evolution].Vestnik Evraziyskogo natsional'nogo universiteta, No. 2, pp. 56-74. [in Kazakh].
Zhakyp T., 2022. Genezis khtonicheskikh personazhey v epose kazakhov [Genesis of Chthonic Characters in Kazakh Epics]. Türk Dünyası Araştırmaları, No. 3, pp. 71-89. [in Kazakh].
Zhirminsky V.M., 1979. Sravnitel'no-istoricheskoe izuchenie tyurkskogo eposa [Comparative-Historical Study of Turkic Epics]. Leningrad: Nauka. 410 p. [in Russian].
Zhurakuziev N.I., 2021. Model' miroustroystva v literature i fol'klore drevnikh tyurkskikh narodov [The Model of the World Order in the Literature and Folklore of Ancient Turkic Peoples]. Bishkek: Akademiya gumanitarnykh nauk. 350 p. [in Russian].
Ivanov V.V., Toporov V.N., 1974. Issledovaniya v oblasti indoevropeyskoy mifologii [Studies in Indo-European Mythology]. Moscow: Nauka. 456 p. [in Russian].
Ismagulova B.K. 2023. Demonologicheskie personazhi v kazakhskom fol'klore: khtonicheskie sushchnosti i ikh arkhetipicheskaya priroda [Demonological Characters in Kazakh Folklore: Chthonic Entities and Their Archetypal Nature]. Almaty: Qazaq adebieti zhane fol'klory. 290 p. [in Kazakh].
Kaliyeva M.S., 2022. Tyurkskaya demonologiya i zhenskie arkhetipy v fol'klore: khtonicheskie strakhi i mediativnye sushchnosti [Turkic Demonology and Female Archetypes in Folklore: Chthonic Fears and Mediative Entities]. Nauchnyy zhurnal "Filologiya i mifologiya", No. 4, pp. 27-45. [in Russian].
Katanov N. 1990. Sravnitel'nyy analiz mifologicheskikh motivov [Comparative Analysis of Mythological Motifs]. Moscow: Nauka. 320 p. [in Russian].Qazaq khalyq ertegilery, 1985. [Kazakh Folk Tales]. Almaty: Zhazushy. 300 p. [in Kazakh].
Qazaq batyrlik zhyrlary, 2000. Qurast. S. Qasqabasov [Kazakh Heroic Epics. Comp. by S. Qasqabasov]. Almaty: Zhazushy. 280 p. [in Kazakh].
Qasqabasov S.A., 2017. Qazaqtyn khalyq prozasy [Kazakh Folk Prose]. Almaty: Gylym. 368 p. [in Kazakh].
Qulamergen – Zhoiamergen, 1978. Qazaq khalyq epostary [Qulamergen — Zhoiamergen: Kazakh Folk Epics]. Almaty: Gylym. 220 p. [in Kazakh].
Kempbell J., 1997. Tysyachelikiy geroy [The Hero with a Thousand Faces]. Moscow: Sofiya. 384 p. [in English].
Levi-Strauss C., 2001. Strukturnaya antropologiya [Structural Anthropology]. Moscow: Eksmo-Press. 512 p. [in Russian].
Musabekova U.A., 2021. Obraz zhenshchiny v mife, fol'klore, tyurkskoy literature (na materiale tyurkskoy kul'tury) [The Image of Woman in Myth, Folklore, and Turkic Literature (Based on Turkic Cultural Material)]. Almaty: KazNU Publishing. 280 p. [in Russian].
Nauryzbayeva Z.A., 2008. Mifopoetika zhenskikh obrazov v tyurkskoy kulture [Mythopoetics of Female Images in Turkic Culture]. Almaty: Daik-press. 312 p. [in Kazakh].
Propp V.Ya., 2001. Morfologiya volshebnoi skazki [Morphology of the Folktale]. Moscow: Labirint. 144 p. [in Russian].
Propp V.Ya., 1986. Istoricheskie korni volshebnoi skazki [The Historical Roots of the Fairy Tale]. Leningrad: Izdatel'stvo LGU. 364 p. [in Russian].
Propp V.Ya., 1928. Morfologiya skazki [Morphology of the Tale]. Leningrad: Academia. 160 p. [in Russian].
Tursunova G.A., 2021. Demonicheskie obrazy v tyurkskoy mifologii [Demonic Images in Turkic Mythology]. Tashkent: Fan. 192 p. [in Russian].
Tursunova L.K., 2021. Simvolika i arkhetipy v tyurkskoy mifologii: gendernyy i ritual'nyy konteksty [Symbols and Archetypes in Turkic Mythology: Gender and Ritual Contexts]. Almaty: Qazaq universiteti. 220 p. [in Russian].
Tursunov K.N., 2021. Zhenskaya sakral'nost' v kazakhskom epose [Female Sacredness in Kazakh Epic]. Almaty: KazNPU. 198 p. [in Russian].
Khakimzyanova D.F., Sabirova R.N., 2019. Obrazy Albasty, Bichura i Ubyrly karchyk v tatarskoy mifologii: morfologiya, semantika i ritual'naya funktsiya [Images of Albasty, Bichura and Ubyrly Karchyk in Tatar Mythology: Morphology, Semantics and Ritual Function]. Kazan: Kazan Federal University. 180 p. [in Russian].
Jung C.G., 2009. Arkhetipy i kollektivnoe bessoznatel'noe [Archetypes and the Collective Unconscious]. Moscow: AST. 496 p. [in Russian].
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Turkic Studies Journal
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
