«Күлтегін», «Білге қаған» және «Тоныкөк» жырларындағы ортақ мотивтер: көне түркілік дүниетаным бейнесі

Сәмен Құлбарақ; Гүрер Гүлсевин

doi:10.32523/2664-5157-2022-3-58-70

Авторлар

Сәмен Құлбарақ Научно-исследовательский центр "Дулатитану"
Гүрер Гүлсевин Түркия мемлекеттік Түрік тілі институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-58-70

Кілт сөздер:

көне түркілік таным, тұлғалық образдар, тарихи шындық, сюжет, монолог, диалог

Аннотация

Тасқа қашалған «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк» туындыларында (VIIIIX ғғ.) көк түріктердің дүние туралы түсінігі, наным-сенімі мен әдет-ғұрыптары,
басынан кешкен қилы кезеңдері мен мықты мемлекет құрудағы жеке
тұлғалардың орны сипатталады. Тарихи-шежірелік жырлардағы көне түркілік
дүниетанымды анықтауда «Тәңірі» концептісінің орны ерекше. Жарылқаушы
Көк Тәңірі олардың бойына ұлы Түрік мемлекетін құруда айрықша қуат,
күш-жігер, жауынгерлік рух берген. Мемлекетаралық дипломатия, мемлекет
іргесін нығайтудағы жеңісті жорықтар, дара тұлғалардың мемлекет іргесін
нығайтудағы ерекше қызметтері мен олардың өмірден өтуі, бүкілхалықтық
деңгейде аза тұтуы, наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары, тіршілік ортасы,
табиғатқа қатысы суреттелген.Мақалада сюжеттік байланыстар негізінде
«Тәңірі», «Мемлекет», «Қаған», «Батыр», «Ел бірлігі», «Аруақ», тағы басқа
микроконцептілер талданады.Уақыттың күрделі сипаты, ел бірлігін
сақтаудағы ақылдың қуаты, жау мемлекетке қарсы күрес идеологиясы, тағы
басқа белгілер сараланып, ежелгі түркілік «Әлем» концептісінің өзіндік
ерекшеліктері қарастырылған. «Білге қаған» жыры мен «Күлтегін» жырында
ұқсастық пен ортақ авторлық қолтаңба, пайымдау байқалады.Баяндалатын
жорықтар сарынында жақындықтың болуы – жыр қаһармандарының қатар
өмір кешуімен, жорықтарға бірлесе аттануымен байланысты. «Білге қаған»
жырынан байқалатын басты сипаттың бірі – ата-баба, ағайын-туыс – ұрпақ
арасындағы байланыстың аса құрметтелуі. Ежелгі түрік дәстүр-салтында
аруақты сыйлау, құрметтеу орныққаны жырда нақтылана түседі. «Тоныкөк»
жырында Түрік қағанатының мемлекет болып қалыптасуындағы тарихи
кезеңдері баяндалады. Жырда Тоныкөк ұзақ жасаған, ақылман, тек кеңесші
ғана емес, қағанға түрік елінің ел болып қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан,
қаһарман болып суреттеледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Сәмен Құлбарақ, Научно-исследовательский центр "Дулатитану"

филология ғылымдарының докторы, профессор, директор

Гүрер Гүлсевин, Түркия мемлекеттік Түрік тілі институты

ғылым докторы, профессор, президент

Әдебиет

Antologiya hudozhestvennyh konceptov russkoj literatury XIX veka. red. I avtor-sost. T.I. Vasil’eva, N.L. Karpicheva, V.V. Curkan [Anthology of artistic concepts of Russian literature of the twentieth century. ed. and the author is comp. T.I. Vasilyeva, N.L. Karpicheva, V.V. Tsurkan]. 2013. Moscow: Flinta. 356 p. [in Russian].

Askoldov S.A., 1997. Koncept i slovo [Concept and word]. Russkaya slovesnost’. Ot teorii slovesnosti k strukture teksta. Antologiya. Pod obshchej redakciej d-ra filol. nauk prof. V.P. Neroznaka [Russian literature. From the theory of literature to the structure of the text. Anthology]. Moscow: Academia. P. 267-279. [in Russian].

Adebi zhadіgerler. Zhiyrma tomdyq. 1-t.: Kone dauіrdegі adebi eskertkіshter. Qurast.: Sh.Ahmetuly, A. Alіbekuly, N. Bazylhan, S. Qorabaj, Q. Oryngali, Q. Sartqozhauly [Literary relics. Twenty volumes. Vol. 1: literary monuments of antiquity. Comp. Sh.Akhmetuly, A.Alibekuly, N.Bazylkhan, S.Korabay, K.Oryngali, K.Sartkozhauly]. 2007. Almaty: Tajmas baspa ujі. 504 p. [in Kazakh].

Gumilev L., 1994. Kone turіkter. Aud. A. Zhumabaev. P. Bejsenov [Ancient Turks. Translated by A.Zhumabayev. P.Beisenov]. Almaty: Bіlіm. 480 p. [in Kazakh].

Zusman V.G., 2003. Social’nye i gumanitarnye nauki. Otechestvennaya i zarubezhnaya literatura[Social and Human Sciences. Domestic and Foreign Literature]. Moscow: Institut nauchnoj informacii po obshchestvennym naukam. No4. P. 61-67. [in Russian].

Qazaqstan Respublikasyndagy memlekettіk-konfessiyalyqqarym-qatynastar [State-confessional relations in the Republic of Kazakhstan]. «Dіntanu negіzderі» panіnіn oqytushylaryna arnalgan praktikalyq komekshі qural.qurast. Ibraev E.E. [Practical auxiliary tool for teachers of the discipline»fundamentals of Religious Studies». comp. E. Ibraev]. 2014. Astana: GZTO. 140 p. [in Kazakh].

Miller L.V., 2000. Hudozhestvennyj koncept kak smyslovaya i esteticheskaya kategoriya [Artistic concept as a semantic and aesthetic category]. Mir russkogo slova. Nauchno-metodicheskij illyustrirovannyj zhurnal [The world of the Russian word. Scientific and methodological illustrated journal]. No4. P. 39-45. [in Russian].

Mihailova V.G., 2001. Dialog i koncept v literature: literatura i muzyka [Dialogue and concept in literature: literature and music]. Nizhniy Novgorod: Dekom. 168 p. [in Russian].

Namazshamova S., 27 mamyr 2022. Geometrge kenіstіktіn bar ekenіn daleldeudіnqazhetі zhoq [Geometry does not need to prove that space exists]. Qazaqadebietі. [in Kazakh].

Omіraliev Q., 2014. Qazaq tіl bіlіmіnіn maselelerі.Qurast.: f.g.d. G. Anes zhane Zh.Q. Ibraeva [Problems of Kazakh linguistics. Comp. G.Anes, Zh.Ibraeva]. Almaty: Abzal-Aj baspasy. 640 p. [in Kazakh].

Sartqozhauly Q., 2021. Bajyrgy turkіlerdіn dunietanymy [Worldview of the indigenous Turks]. Almaty: QR BzhGM QazaqUlttyqqyzdar pedagogikalyq universitetі. [in Kazakh].

Sayasi tusіndіrme sozdіk. Qurast. avt. E. Sairov zh. t.b. [Political Explanatory Dictionary. Comp. E.Sairov and ext.], 2007. Almaty: Zhujelі zertteuler instituty. 616 p. [in Kazakh].

Tarasova I.A., 2010. Hudozhestvennyj koncept: dialog lingvistiki i literaturovedeniya [Artistic concept: a dialogue of linguistics and literary studies]. Lingvistika. Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo [Linguistics. Bulletin of the Nizhny Novgorod University named after N.I. Lobachevsky]. No4(2). P. 742-745. [in Russian].

Tіl bіlіmіndegі «koncept» ugymy [The concept of «concept» in linguistics]. Avaiable at: URL:https://melimde.com/til-bilimindegi-koncept-fimi-orindafan-docent-dosova-a-t.html. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G., 2009. Reprezentaciya v yazyke drevnetyurkskoj kartiny mira [Representation in the language of the ancient Turkic picture of the world]. Astana: Arman-PV. 252 p. [in Russian].