Словари как источники информации о татарах

Альфия Юсупова; Эльвира Денмухаметова; Мустафа Онэр

doi:10.32523/2664-5157-2022-2-48-55

Авторлар

Альфия Юсупова Қазан федералды университет
Эльвира Денмухаметова Қазан федералды университет
Мустафа Онэр Эгей университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-48-55

Кілт сөздер:

сөздіктер, лексика, бірегейлік, менталитет, татар тілі, түркі тілдері

Аннотация

Әр халықтың тілі мен ұлттық санасы оның болмысының ең маңызды көрсеткіші,
сондықтан өзіне де, өзге халықтарға да ыждағаттылықпен қарауды қажет етеді. Халық туралы
құнды мәліметтерді бейнелейтін сөздік қордың бірі – сөздіктер. Татар сөздіктері арқылы сөз
тарихын лингвистикалық тұрғыдан зерттеу татар тілі лексикасының, оның ішінде халықтың
менталитетін, мәдениетаралық байланыстарын, ұлттық болмысы мен мінезін қамтитын әдеби
тіл мен говорлар, кәсіби терминология бар – даму заңдылықтарын талдаумен байланысты.
Тілдік материалға сүйене отырып, татар тіліндегі лексикалық бірліктердің түп-төркіні
мен эволюциялық кезеңдерін нақтылауға, жеке сөздердің немесе тұтас сөз топтары мен
категорияларының пайда болуы және түрленуінің хронологиялық шеңберін анықтауға болады.
Зерттеудің мақсаты – татар-түрік және түрік-татар қос тілді сөздіктеріндегі татар халқының
ұлттық сана-сезімін көрсететін лексикалық бірліктерді анықтау.
Туысқандық қарым-қатынастар мен ортақ түркі тілдерінің лексикалық қорының ауқымды
болуына қарамастан бұл халықтардың әрқайсысының өзіндік дүниетанымы мен мәдени
ерекшеліктері бар. Сондықтан зерттеу нәтижелері түркологияның, лексикографияның,
лексикологияның және ең алдымен әдеби тілдің әр кезеңдеріндегі лексикалық құрамының
дамуы мен байытылуының тарихы әрі бүгінгі жай-күйі туралы ғылыми зерттеулердің қайнар көзі ретінде пайдалануға жарайды. Сондай-ақ материалдар татар тілінің тақырыптық лексикалық
корпусын, татар сөзінің даму тарихын көрсететін электронды лексикографиялық корпусты
құрастыруға қызмет ете алады. Материалдардың негізінде филология, түркітану және аудармашы
мамандықтары бойынша білім алатын студенттер үшін арнайы курстар оқуға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Альфия Юсупова, Қазан федералды университет

филология ғылымдарының докторы, филология және мәдениетаралық
байланыс Институтының профессоры

Эльвира Денмухаметова, Қазан федералды университет

филология ғылымдарының кандидаты, филология және
мәдениетаралық байланыс Институтының доценті

Мустафа Онэр, Эгей университеті

филология ғылымдарының докторы, ғылым және әдебиет факультетінің
профессоры

Әдебиет

Yusupova A.Sh. Dvuyazychnaya leksikografiya tatarskogo yazyka XIX veka [Bilingual lexicography of the Tatar language of the 19th century]. Kazan, Izd-vo Kazansk.gos.un-ta, 2008. 410 p. [in Russian].

Galiullina G.R.,Yusupova A.Sh., Hadieva G.K., Denmuhametova E.N. Tyurko-tatarskaya leksika kak proekciya nacional’nogo mentaliteta [Turkic-Tatar lexicon as a projection of the national mentality]. Kazan, 2011. 120 p. [in Russian].

Denmukhametova E., Yusupova A., Mugtasimova G., Nasipov I.S. Synonyms in Bilingual Tatar Dictionaries. In: European Proceedings of Social and Behavioural Sciences Epsbs Humanistic Practice in Education in a Postmodern Age (HPEPA 2019). Volume 93, 2020. P. 384-392.

Ahmetzhyanov R., Mohammatdinov R., Nurieva F., Ganiev F. Torekcha-tatarcha suzlek [Turkish-Tatar dictionary]. Кazan-Мoscow, Insan, 1998. 559 p. [in Tatar].

Ganiev F., Ahmatyanov R., Achykgoz H. Татаrchа-тorеkche suzlek [Tatar-Turkish dictionary]. Мoscow, Insan, 1997. 486 p. [in Tatar].

Öner Mustafa. Kazan Tatar Türkçеsi süzlüğü [Kazan-Tatar Turkish Dictionary]. Ankara, Türk Dil Kurumu, 2009. 358 p. [in Turkish].

Öner Mustafa. Kazan Tatar Türkçеsi süzlüğü ‒ genişletilmiş 2 [Extended Kazan-Tatar Turkish Dictionary 2 Bsk.]. Ankara, Türk Dil Kurumu, 2015. 604 p. [in Turkish].