Корневая морфема в древнетюркском языке


Қаралымдар: 440 / PDF жүктеулері: 604

Авторлар

  • Нурила Шаймердинова Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-95-108

Кілт сөздер:

литературный язык, структура древнетюрского слова, корневая морфема, знаковость, исторические реликты, вариативность, производящие корневые морфемы

Аннотация

Литературный древнетюркский язык сформировался на базе
древнетюркских диалектов. В эпоху древнетюркских каганатов языком
рунических надписей как единым литературным языком пользовались
различные тюркские племена или союзы племен – кипчаки, огузы,
уйгуры, тюргеши, киргизы. Внутренняя структура древнетюркского
литературного языка достаточно изучена в части графической,
фонетико-фонологической, лексической, морфологической. Однако
морфемно-деривационная система языка исследована фрагментарно
и непоследовательно. Структура древнетюркского слова состоит из
корневой и аффиксальных морфем, дифференцированных нами на
словообразовательные, словоизменительные и формообразующие.
Корневая морфема – знаковая единица, содержательной стороной
которой является закодированная информация, воплощенная в
лексическом значении слова. Значение корня единично и конкретно,
в отличие от абстрактных значений служебных морфем. В отличие
от корней современных тюркских языков в корневой морфеме
древнетюркского языка наблюдаются исторические реликты: первичные
моносиллабы, глагольно-именной синкретизм, вариативность звукового
состава (ил/ел; ир/эр/ ер; ол/ул/у; мын/мин/мен/мун/мүн). Звуковые
изменения в корневой морфеме обусловлены архаичностью праформ и
влиянием древнетюркских диалектов.
Корневая морфема в древнетюркском языке является активным
участником акта словотворчества, представляя собой производящую
основу в образовании производных слов со словообразовательными
аффиксами. Производность корневой морфемы раскрывается и в
образовании сложных, парных слов и сочетаний слов, типологически
присущих для тюркских языков и в диахронии, и в синхронии.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Нурила Шаймердинова, Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева

доктор филологических наук, профессор кафедры тюркологии

Әдебиет

Tenishev E.R. Izbrannye trudy. E.R.Tenishev. Kniga pervaya [Selected works. E.R. Tenishev. The first book]. Ufa, Gilem, 2006. 304 p. [in Russian].

Sevortyan E.V. Etimologicheskij slovar’ tyurkskih yazykov (obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy na glasnye) [Etymological Dictionary of Turkic Languages (Common Turkic and Inter-Turkic stem into vowels]. Moscow, Izdatel’stvo «Nauka», 1974. 754 p. [in Russian].

Kotvich V. Issledovaniya po altajskim yazykam. Perevod s pol’skogo [Studies in Altaic languages. Translation from Polish]. Moscow, Izdatel’stvo «Inostrannoj literatury», 1962. 367 p. [in Russian].

Zaionchkovskij A. K voprosu o strukture kornya v tyurkskih yazykah. Glagol’nye osnovy monosillabicheskie (odnoslozhnye), tipa C+V [On the question of the structure of the root in the Turkic languages. Verbal stems are monosyllabic (monosyllabic), type C+V]. In: Voprosy yazykoznaniya [Questions of Linguistics]. 1961. No2. P. 28-35. [in Russian].

Baskakov N.A. Vvedenie v izuchenie tyurkskih yazykov. Izd. 2-e, ispr. i dop [Introduction to the study of Turkic languages. Ed. 2nd, correc. and supplem.]. Moscow, Vysshaya shkola, 1969. 384 p. [in Russian].

Yunusaliev B.M. Kirgizskaya leksikologiya. Ch.1. Razvitie kornevyh slov [Kyrgyz lexicology. Part 1. The development of root words]. Frunze, Nauka, 1959. 178 p. [in Russian].

Kononov A.N. Grammatika yazyka tyurkskih runicheskih pis’mennyh pamyatnikov VII-IX vv. [Grammar of the language of the Turkic runic written monuments of the 7th-9th centuries]. Leningrad, Nauka, 1980. 255 p. [in Russian].

Hasenova A.K. Glagol’nye osnovy kazahskogo yazyka. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni doktora filologicheskih nauk [Verb bases of the Kazakh language. Abstract of the dissertation for the degree of Doctor of Philology]. Alma-Ata, 1988. 69 p. [in Russian].

Ibatov A.M. Morfemnaya struktura kazahskogo slova. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni doktora filologicheskih nauk [Morphemic structure of the Kazakh word. Abstract of the dissertation for the degree of Doctor of Philology]. Alma-Ata, 1988. 56 p. [in Russian].

Mankeeva Zh.A. Rekonstrukciya pervichnyh kornej glagol’nyh osnov kazahskogo yazyka [Reconstruction of the primary roots of the verbal stems of the Kazakh language]. Alma-Ata, «Gylym», 1991. 154 p. [in Russian].

Kazhibekov E. Semantika tyurkskogo slova. Problemy mezhurovnevoj sopryazhyonnosti. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni doktora filologicheskih nauk [Semantics of the Turkic word. Problems of interlevel conjugacy. Abstract of the dissertation for the degree of Doctor of Philology]. Alma-Ata, 1988. 64 p. [in Russian].

Ogden C., Richards I. The Meaning of Meaning. Philosophical Review. N.Y., 1927. 396 p.

Laionz Dzh. Vvedenie v teoreticheskuyu lingvistiku [Introduction to theoretical linguistics]. Moscow, Progress, 1977. 235 p. [in Russian].

Ufimceva A.A. Tipy slovesnyh znakov. Izd. 2-e stereotipnoe [Types of word marks. Ed. 2nd stereotypical]. Moscow, Editorial URSS, 2004. 208 p. [in Russian].

Apresyan Yu.D. Izbrannye trudy. T.I. Leksicheskaya semantika. 2-e izd [Selected works. T.I. Lexical semantics. 2nd ed.]. Moscow, Shkola «Yazyki russkoj kul’tury», 1995. 472 p. [in Russian].

Kobozeva I.M. Lingvisticheskaya semantika [Linguistic semantics]. Moscow, Editorial URSS, 2000. 352 p. [in Russian].

Zhanalina L.K. Sopostavitel’noe slovoobrazovanie russkogo i kazahskogo yazykov [Comparative word formation of Russian and Kazakh languages]. Almaty, 1998. 152 p. [in Russian].

Ramstedt G. Vvedenie v altajskoe yazykoznanie. Morfologiya. per s nem. [Introduction to Altai linguistics. Morphology. Transl. from Germ.]. Moscow, 1957. 233 p. [in Russian].

Batmanov I.A. Yazyk enisejskih pamyatnikov drevnetyurkskoj pis’mennosti [The language of the Yenisei monuments of ancient Turkic writing]. Frunze, Izdatel’stvo Akademii nauk Kirgizskoj SSR, 1959. 218 p. [in Russian].

Melioranskij P.M. Pamyatnik v chest’ Kyul’-tegina [Monument in honor of Kul-tegin]. Sain-Petersburg, Tipografiya imperatorskoj Akademii nauk, 1899. 145 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G. «Kirgizsko-russkij slovar’» (1897): kul’turnye i yazykovye eksplikacii [«Kyrgyz-Russian Dictionary» (1897): cultural and linguistic explications]. In: Turkic Studies Jornal. Vol.1 No 1 2019. Nur-Sultan, 2019. P. 73-88. [in Russian].

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis’mennosti. Teksty i issledovaniya [Monuments of ancient Turkic writing. Texts and studies]. Moscow-Leningrad, Izdatel’stvo AN SSSR, 1951. 455 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G. Kognitivnaya semantika drevnetyurkskih Orhonskih tekstov [Cognitive semantics of ancient Turkic Orkhon texts]. Astana, ENU, 2007. 248 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., Sartkozhauly K. Atlas Orhonskih pammyatnikov (per. N. Shaimerdinovoj i dr.) [Atlas of the Orkhon Monuments (translated by N. Shaimerdinova and others)]. Astana, Kultegіn, 2006. 360 p. [in Russian].

Aidarov G. Kone turkі zhazba eskertkіshterіnіn tіlі [The language of ancient Turkic written monuments]. Almaty, «Mektep», 1986. 182 p. [in Kazakh].

Жүктеулер

Жарияланды

2022-03-31

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Шаймердинова, Н. (2022). Корневая морфема в древнетюркском языке. Turkic Studies Journal, 4(1), 95–108. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-95-108

Журналдың саны

Бөлім

МАҚАЛАЛАР