От гипотекста к гипертексту: интертекстуальная трансформация Орхонских надписей с использованием искусственного интеллекта


Просмотры: 10 / Загрузок PDF: 11

Авторы

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-133-156

Ключевые слова:

переписывание, интертекстуальность, гипотекст, гипертекст, орхонские памятники, надпись Кюль-тегина, памятник Тоньюкука, памятник Бильге- кагана, искусственный интеллект, трансформация, древние тюрки, тюркский мир

Аннотация

Интертекстуальность представляет собой прямую или опосредованную связь между текстами, реализуемую посредством различных художественных и нарративных методов. Одним из наиболее распространённых методов установления такой связи является «переписывание». Переписование рассматривается как повторное создание уже существующего текста с новой точки зрения и с определённой целью в соответствии с условиями последующего времени. Традицию «назира» также можно рассматривать как яркий пример интертекста. Автор, использующий интертекстуальный метод, трансформирует исходный текст, переосмысливает его сюжетную линию, отдельные мотивы и образы, формируя новое семантическое поле. Таким образом, на основе первоначального текста создаётся новый текст. Современные авторы обращаются к интертекстуальности и методу переписывания по различным причинам: одни – в рамках постмодернистской парадигмы, другие – с целью сохранения коллективной памяти и построения моста между прошлым и настоящим. В Казахстане и Турции были написаны романы, содержащие интертекстуальные отсылки к одному из ключевых памятников тюркской литературы – орхонским надписям. Однако до настоящего времени не проводились исследования по переписыванию и анализу данных текстов с использованием искусственного интеллекта. В данной статье тексты Кюль-тегина и Тоньюкука были переработаны с помощью программы искусственного интеллекта ChatGPT с целью создания двух различных современных рассказов. Исследование направлено на выявление того, каким образом современные нарративные техники и психологические приёмы способствуют углублению содержания орхонских текстов. В рамках работы проводится сравнительный анализ оригинальных текстов и их современных версий, созданных искусственным интеллектом. Сопоставительное исследование показало, что оригинальный текст памятника Кюль-тегина написан преимущественно в ораторском стиле и ориентирован на слушателя, однако в нём отсутствуют полноценные диалоги между персонажами. В современной версии, созданной искусственным интеллектом, представлены развёрнутые диалоги, обусловленные развитием сюжета и характеристикой героев. Основная функция данных диалогов заключается в более полном раскрытии смыслов исходного текста через взаимодействие героев. Кроме того, существенным аспектом, отсутствующим в оригинальных надписях, но введённым в текст, созданный искусственным интеллектом, является использование приёмов внутреннего анализа для раскрытия психологического состояния персонажей. Программа искусственного интеллекта ChatGPT, переработав тексты Тоньюкука, создала повествование, в котором содержится критика современного мира и капиталистической системы. В данном повествовании сохранение национальной памяти представлено как единственный способ существования в новом мировом порядке. Тоньюкук, сохранивший национальную память тюрков посредством текстов, высеченных на камне, стремится пробудить последующие поколения, отчуждённые от собственной идентичности. Гипертекстовые фрагменты, представленные в статье, полностью созданы с использованием программы искусственного интеллекта ChatGPT.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Сведения об авторах

O. Сойлемез, Университет Кастамону

PhD, профессор, кафедра современных тюркских диалектов и литературы, факультет гуманитарных и социальных наук

Г. Обаева, Актюбинский региональный университет имени Кудайбергена Жубанова

PhD, старший преподаватель, кафедра казахской литературы, филологический факультет

О. Атеш, Университет Кастамону

PhD, доцент, кафедра современных тюркских диалектов и литературы, факультет гуманитарных и социальных наук

Литература

Aidarov G., 1990. Orhon eskertkişinin teksi [The inscription of the Orkhon monument]. Almaty: Gylym. 220 p. [in Kazakh].

Bakhtin M.M., 2024. Problemy poetiki Dostoevskogo [Problems of Dostoevsky's Poetics]. Moscow: Izdatel’stvo AST. 442 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., 2001. Orhon eskertkishteri [Matin] [Orkhon monuments [Text]]. Astana: Foliant. 172 p. [in Kazakh].

Zholdasbekov M., Sartqozhauly Q., 2005. Orhon eskertkishterinin tolyq atlasy. L.N.Gumilev atyndagy Euraziya ulttyq universiteti, Euraziya gumanitarlyq zertteu ortalygy [Complete Atlas of Orkhon Monuments. L.N. Gumilyov Eurasian National University, Eurasian Center for Humanitarian Research]. Astana: Kultegin. 360 p. [in Kazakh].

Kristeva Yu., 1993. Bakhtin, slovo, dialog i roman. Perevod G.K. Kosikov. Dialog. Karnaval. Khronotop [Bakhtin, Word, Dialogue and the Novel. Translation by G.K. Kosikov. Dialogue. Carnival. Chronotope]. No. 4. P. 427–457. [in Russian].

Kudaybergen A.T., Ibraeva A.D., 2025. Intermetin poetikasının körkem mätingi qızmeti. Abay atındagy QazUPU habarşısı [The function of intertextual poetics in a literary text. Bulletin of Abai KazNPU]. Filologiya seriyası, 4(94). P. 81–87. [in Kazakh].

Temirbolat A., 2025. Innovatsionnye tekhnologii izucheniya literatury [Innovative technologies for studying literature]. Keruen, 87(2). P. 49–66. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-03 [in Russian].

Akbulut G., 2009. Metinlerarası ilişkiler bağlamında Dünün Ferdâ’sından Günün Ferdâ’sına bir bakış [A Look from Yesterday's Ferdâ to Today's Ferdâ in the Context of Intertextual Relations]. Turkish Studies, 4(1-I). P. 735–759. [in Turkish].

Aktulum K., 2000. Metinlerarası ilişkiler [Intertextual relations]. Ankara: Öteki Yayınevi. 240 p. [in Turkish].

Alyılmaz C., 2024. Bilge Tonyukuk yazıtları [Bilge Tonyukuk inscriptions]. Ankara: TDK Yayınları. 432 p. [in Turkish].

Bulut F., 2018. Metinlerarasılık kavramının kuramsal çerçevesi [The theoretical framework of the concept of intertextuality]. Edebi Eleştiri Dergisi, 2(1). P. 1–19. [in Turkish].

Calderwood A., Qiu V., Gero K. I., & Chilton L.B., 2020. How novelists use generative language models: An exploratory user study. In Proceedings of the IUI ’20 Workshop on Human-AI Co-Creation with Generative Models.

Clark E., Ross A.S., Tan C., Ji Y., & Smith N.A., 2018. Creative writing with a machine in the loop: Case studies on slogans and stories. In Proceedings of the 23rd International Conference on Intelligent User Interfaces. P. 329–340.

Doykun S., 2025. Yapay zekâ ve âşık şiiri: Âşık Veysel ile Âşık Kodhanî karşılaştırması [Artificial Intelligence and Ashik Poetry: A Comparison of Ashik Veysel and Ashik Kodhanî]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi. P. 100–118. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1742514 [in Turkish].

Ercilasun A.B., 2016. Türk kağanlığı ve Türk Bengü taşları [Turkic khaganate and Turkic Bengü stones]. İstanbul: Dergâh Yayınları. 728 p. [in Turkish].

Eren-Soysal E., 2022. André Lefevere’nin yeniden yazma kavramı bağlamında Nizâmi Gencevî’nin Leyla ile Mecnun adlı mesnevisinin çevirilerinin değerlendirilmesi [Evaluation of the translations of Nizami Ganjavi's masnavi Leyla and Majnun in the context of André Lefevere's concept of rewriting]. SEFAD, 48. P. 1–20. [in Turkish].

Ergin M., 2003. Orhun abideleri [Orkhon monuments]. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. 304 p. [in Turkish].

Franceschelli G., Musolesi M., 2025. On the creativity of large language models. AI & Society. https://doi.org/10.1007/s00146-024-02127-3

Gökalp-Alpaslan G., 2007. Metinlerarası ilişkiler ve Gılgamış destanının çağdaş yorumları [Intertextual relations and contemporary interpretations of the Epic of Gilgamesh]. İstanbul: Multilingual Yayınları. 248 p. [in Turkish].

Gülensoy T., 1994. Göktürk anıtlarının Altayistik açısından değerlendirilmesi [Evaluation of Göktürk monuments from an Altaic perspective]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 38. P. 41–53. [in Turkish].

Gümüş Y.E., Kocabıyık Y., 2023. Yapay zekâ teknolojisi yaratıcı yazarlığa karşı: Dijital çağda yaratıcı yazarlığın dönüşümü [Artificial Intelligence Technology vs. Creative Writing: The Transformation of Creative Writing in the Digital Age]. Türk Çevrimiçi Tasarım Sanatı ve İletişim Dergisi, 13(4). P. 1178–1191. [in Turkish].

Köker S., 2016. Edebiyat-sinema ilişkisi bağlamında Köfte Yağmuru filminin yeniden yazmak ve metinlerarasılık yöntemine göre çözümlenmesi [Rewriting the film Köfte Yağmuru and analyzing it according to the intertextuality method in the context of literature-cinema relationship]. Journal of International Social Research, 9(42). P. 275–288. [in Turkish].

Köktürk Ş., 2007. Mustafa Necati Sepetçioğlu’nun Yaratılış ve Türeyiş Destanı’nda yeniden yazma ve edebî dönüştürüm (metinlerarası ilişkiler) [Rewriting and Literary Transformation (Intertextuality) in Mustafa Necati Sepetçioğlu's Epic of Creation and Origin]. Erdem, 49. P. 267–288. [in Turkish].

Kozanoğlu A.Z., 2018. Gültekin [Gultekin]. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. 160 p. [in Turkish].

Müftüoğlu A.H., 2021. Gönül Hanım [Gonul Hanım]. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 128 p. [in Turkish].

Oliveira H.G., 2017. A survey on intelligent poetry generation: Languages, features, techniques, reutilisation and evaluation. In Proceedings of the 10th International Conference on Natural Language Generation. P. 11–20.

OpenAI, 2026. https://chatgpt.com/ (Accessed at: 26.03.2026).

Sertkaya O.F., 1988. Tonyukuk kitâbesinin ikinci taşının doğu yüzü hakkında bazı yeni görüşler [Some new views on the east face of the second stone of the Tonyukuk inscription]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 34. P. 59–63. [in Turkish].

Tekin T., 2017. Orhun yazıtları [Orkhon inscriptions]. Ankara: Bilgesu Yayıncılık. 224 p. [in Turkish].

Tunç G., 2025. Yapay zekâ şiir yazabilir mi? ChatGPT örneğinde yapay zekânın şiir yazma kabiliyetinin incelenmesi [Can artificial intelligence write poetry? Examining the poetry writing ability of artificial intelligence using the example of ChatGPT]. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(2). P. 930–951. https://doi.org/10.34083/akaded.1708572 [in Turkish].

Türkdoğan M., 2007. Rasim Özdenören’in “Kuyu” öyküsünde metinlerarası ilişkiler [Intertextual relations in Rasim Özdenören’s story “The Well”]. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 35. P. 167-189. [in Turkish].

Загрузки

Опубликован

2026-07-22

Как цитировать

Сойлемез O., Обаева, Г., & Атеш, Ө. (2026). От гипотекста к гипертексту: интертекстуальная трансформация Орхонских надписей с использованием искусственного интеллекта. Turkic Studies Journal, 8(2), 133–156. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-133-156

Выпуск

Раздел

Текстология тюркских письменных памятников