Гипомәтіннен гипермәтінге: Орхон жазбаларының жасанды интеллект арқылы мәтінаралық трансформациясы

O. Сөйлемез; Г. Обаева; Ө. Атеш

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-133-156

Авторлар

O. Сөйлемез Кастамону университеті https://orcid.org/0000-0001-8382-3173
Г. Обаева Құдайберген Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті https://orcid.org/0000-0003-2051-0270
Ө. Атеш Кастамону университеті https://orcid.org/0000-0001-6416-7924

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-133-156

Кілт сөздер:

қайта жазу, интермәтінділік, гипомәтін, гипермәтін, Орхон ескерткіштері, Күлтегін жазбасы, Тоныкөк ескерткіші, Білге қаған, жасанды интеллект, трансформация, көне түркілер, түркі әлемі

Аннотация

Интертемәтінділік дегеніміз – белгілі бір мәтін мен басқа мәтіндер арасындағы тікелей немесе жанама байланыс. Авторлар мұндай байланыс құруда түрлі әдістер пайдаланады. «Қайта жазу» – ең көп таралған әдістердің бірі. Қайта жазу дегеніміз – бұрыннан бар мәтінді кейінгі заман жағдайларына сәйкес жаңа көзқараспен және арнайы мақсатпен қайтадан жазу. Әдебиеттегі «нәзирагөйлік» дәстүрін де интермәтіннің жарқын үлгісі ретінде қарастыра аламыз. Интермәтінділік әдісін қолданатын автор бастапқы мәтінді түрлендіреді, өз шығармасында оның оқиға желісін қолданады, кейде қайта жазады және мағынаның жаңа өрісін жасайды. Осылайша, бастапқы мәтін негізінде жаңа мәтін жасалады. Қазіргі заманғы авторлар түрлі себептермен интермәтінділік және қайта жазу әдістеріне жүгінеді. Бір авторлар бұл әдісті постмодерндік көзқарасқа байланысты пайдаланса, енді біреулері ұжымдық жадты сақтау және тарих пен қазіргі заман арасында көпір салу үшін қолданады. Қазақстан мен Түркияда түркі әдебиетінің негізгі мәтіндерінің бірі – Орхон жазбаларына интермәтіндік сілтемелер жасайтын романдар жазылған. Алайда бұл мәтіндерді жасанды интеллект арқылы қайта жазу және талдау жұмыстары жүргізілген жоқ. Бұл мақалада түркілердің көне жазба ескерткіштері – Күлтегін және Тоныкөк мәтіндері ChatGPT жасанды интеллект бағдарламасы арқылы екі түрлі заманауи әңгіме жасау үшін қайта жазылды. Мақала Орхон мәтіндеріне заманауи әңгімелеу техникасы мен психологиялық тәсілдер арқылы тереңдік қосқанын анықтауға бағытталған. Зерттеу жұмысында түпнұсқа мәтін мен жасанды интеллект қайта жазған заманауи мәтін салыстырмалы түрде талданды. Бұл талдаулар маңызды қорытындылары көрсетті. Күлтегін ескерткішінің түпнұсқасы шешендік стильде, өсиет түрінде жазылған. Кейінгі ұрпаққа бағытталған бұл әдеби мәтінде сұрақтар болғанымен, адамдар арасындағы диалог жоқ. Ал жасанды интеллект жазған заманауи әңгімеде оқиғалар өрбиді және кейіпкерлердің сипаттамаларына байланысты диалогтар қамтылған. Диалогтардың басты міндеті – оқиға кейіпкерлері арасындағы әңгімелер арқылы ескерткіште бабаларымыз айтқан ескертулерді толығырақ көрсету. Сонымен қатар жасанды интеллект жасаған мәтіндегі маңызды аспект ретінде кейіпкерлердің психологиялық күйлерін ашу үшін ішкі талдау әдістерін қолданғанын айта аламыз. ChatGPT жасанды интеллект бағдарламасы Тоныкөк ескерткішінің мәтінін қайта жазып, бүгінгі әлем мен империалистік жүйені сынайтын әңгіме жасады. Әңгімеде ұлттық жадты сақтау оқырманға осы жаңа тәртіпте өмір сүрудің жалғыз жолы ретінде ұсынылады. Тасқа жазып қалдырған мәтіндерімен түркілердің ұлттық жадын сақтап
қалған Тоныкөк өз болмысын жатсынатын кейінгі ұрпақты оятуға тырысады. Мақаладағы гипермәтіндер толығымен ChatGPT жасанды интеллект бағдарламасы арқылы жазылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

O. Сөйлемез, Кастамону университеті

PhD, профессор, қазіргі түркі диалектілері мен әдебиеті кафедрасы, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультеті

Г. Обаева, Құдайберген Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

PhD, аға оқытушы, қазақ әдебиеті кафедрасы, филология факультеті

Ө. Атеш, Кастамону университеті

PhD, доцент, қазіргі түркі диалектілері мен әдебиеті кафедрасы, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультеті

Әдебиет

Aidarov G., 1990. Orhon eskertkişinin teksi [The inscription of the Orkhon monument]. Almaty: Gylym. 220 p. [in Kazakh].

Bakhtin M.M., 2024. Problemy poetiki Dostoevskogo [Problems of Dostoevsky's Poetics]. Moscow: Izdatel’stvo AST. 442 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., 2001. Orhon eskertkishteri [Matin] [Orkhon monuments [Text]]. Astana: Foliant. 172 p. [in Kazakh].

Zholdasbekov M., Sartqozhauly Q., 2005. Orhon eskertkishterinin tolyq atlasy. L.N.Gumilev atyndagy Euraziya ulttyq universiteti, Euraziya gumanitarlyq zertteu ortalygy [Complete Atlas of Orkhon Monuments. L.N. Gumilyov Eurasian National University, Eurasian Center for Humanitarian Research]. Astana: Kultegin. 360 p. [in Kazakh].

Kristeva Yu., 1993. Bakhtin, slovo, dialog i roman. Perevod G.K. Kosikov. Dialog. Karnaval. Khronotop [Bakhtin, Word, Dialogue and the Novel. Translation by G.K. Kosikov. Dialogue. Carnival. Chronotope]. No. 4. P. 427–457. [in Russian].

Kudaybergen A.T., Ibraeva A.D., 2025. Intermetin poetikasının körkem mätingi qızmeti. Abay atındagy QazUPU habarşısı [The function of intertextual poetics in a literary text. Bulletin of Abai KazNPU]. Filologiya seriyası, 4(94). P. 81–87. [in Kazakh].

Temirbolat A., 2025. Innovatsionnye tekhnologii izucheniya literatury [Innovative technologies for studying literature]. Keruen, 87(2). P. 49–66. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-03 [in Russian]. DOI: https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.2-03

Akbulut G., 2009. Metinlerarası ilişkiler bağlamında Dünün Ferdâ’sından Günün Ferdâ’sına bir bakış [A Look from Yesterday's Ferdâ to Today's Ferdâ in the Context of Intertextual Relations]. Turkish Studies, 4(1-I). P. 735–759. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.564

Aktulum K., 2000. Metinlerarası ilişkiler [Intertextual relations]. Ankara: Öteki Yayınevi. 240 p. [in Turkish].

Alyılmaz C., 2024. Bilge Tonyukuk yazıtları [Bilge Tonyukuk inscriptions]. Ankara: TDK Yayınları. 432 p. [in Turkish].

Bulut F., 2018. Metinlerarasılık kavramının kuramsal çerçevesi [The theoretical framework of the concept of intertextuality]. Edebi Eleştiri Dergisi, 2(1). P. 1–19. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.31465/eeder.397704

Calderwood A., Qiu V., Gero K. I., & Chilton L.B., 2020. How novelists use generative language models: An exploratory user study. In Proceedings of the IUI ’20 Workshop on Human-AI Co-Creation with Generative Models.

Clark E., Ross A.S., Tan C., Ji Y., & Smith N.A., 2018. Creative writing with a machine in the loop: Case studies on slogans and stories. In Proceedings of the 23rd International Conference on Intelligent User Interfaces. P. 329–340. DOI: https://doi.org/10.1145/3172944.3172983

Doykun S., 2025. Yapay zekâ ve âşık şiiri: Âşık Veysel ile Âşık Kodhanî karşılaştırması [Artificial Intelligence and Ashik Poetry: A Comparison of Ashik Veysel and Ashik Kodhanî]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi. P. 100–118. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1742514 [in Turkish].

Ercilasun A.B., 2016. Türk kağanlığı ve Türk Bengü taşları [Turkic khaganate and Turkic Bengü stones]. İstanbul: Dergâh Yayınları. 728 p. [in Turkish].

Eren-Soysal E., 2022. André Lefevere’nin yeniden yazma kavramı bağlamında Nizâmi Gencevî’nin Leyla ile Mecnun adlı mesnevisinin çevirilerinin değerlendirilmesi [Evaluation of the translations of Nizami Ganjavi's masnavi Leyla and Majnun in the context of André Lefevere's concept of rewriting]. SEFAD, 48. P. 1–20. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.21497/sefad.1218343

Ergin M., 2003. Orhun abideleri [Orkhon monuments]. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. 304 p. [in Turkish].

Franceschelli G., Musolesi M., 2025. On the creativity of large language models. AI & Society. https://doi.org/10.1007/s00146-024-02127-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s00146-024-02127-3

Gökalp-Alpaslan G., 2007. Metinlerarası ilişkiler ve Gılgamış destanının çağdaş yorumları [Intertextual relations and contemporary interpretations of the Epic of Gilgamesh]. İstanbul: Multilingual Yayınları. 248 p. [in Turkish].

Gülensoy T., 1994. Göktürk anıtlarının Altayistik açısından değerlendirilmesi [Evaluation of Göktürk monuments from an Altaic perspective]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 38. P. 41–53. [in Turkish].

Gümüş Y.E., Kocabıyık Y., 2023. Yapay zekâ teknolojisi yaratıcı yazarlığa karşı: Dijital çağda yaratıcı yazarlığın dönüşümü [Artificial Intelligence Technology vs. Creative Writing: The Transformation of Creative Writing in the Digital Age]. Türk Çevrimiçi Tasarım Sanatı ve İletişim Dergisi, 13(4). P. 1178–1191. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.7456/tojdac.1323219

Köker S., 2016. Edebiyat-sinema ilişkisi bağlamında Köfte Yağmuru filminin yeniden yazmak ve metinlerarasılık yöntemine göre çözümlenmesi [Rewriting the film Köfte Yağmuru and analyzing it according to the intertextuality method in the context of literature-cinema relationship]. Journal of International Social Research, 9(42). P. 275–288. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.17719/jisr.20164216145

Köktürk Ş., 2007. Mustafa Necati Sepetçioğlu’nun Yaratılış ve Türeyiş Destanı’nda yeniden yazma ve edebî dönüştürüm (metinlerarası ilişkiler) [Rewriting and Literary Transformation (Intertextuality) in Mustafa Necati Sepetçioğlu's Epic of Creation and Origin]. Erdem, 49. P. 267–288. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.32704/erdem.2007.49.267

Kozanoğlu A.Z., 2018. Gültekin [Gultekin]. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. 160 p. [in Turkish].

Müftüoğlu A.H., 2021. Gönül Hanım [Gonul Hanım]. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 128 p. [in Turkish].

Oliveira H.G., 2017. A survey on intelligent poetry generation: Languages, features, techniques, reutilisation and evaluation. In Proceedings of the 10th International Conference on Natural Language Generation. P. 11–20. DOI: https://doi.org/10.18653/v1/W17-3502

OpenAI, 2026. https://chatgpt.com/ (Accessed at: 26.03.2026).

Sertkaya O.F., 1988. Tonyukuk kitâbesinin ikinci taşının doğu yüzü hakkında bazı yeni görüşler [Some new views on the east face of the second stone of the Tonyukuk inscription]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 34. P. 59–63. [in Turkish].

Tekin T., 2017. Orhun yazıtları [Orkhon inscriptions]. Ankara: Bilgesu Yayıncılık. 224 p. [in Turkish].

Tunç G., 2025. Yapay zekâ şiir yazabilir mi? ChatGPT örneğinde yapay zekânın şiir yazma kabiliyetinin incelenmesi [Can artificial intelligence write poetry? Examining the poetry writing ability of artificial intelligence using the example of ChatGPT]. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(2). P. 930–951. https://doi.org/10.34083/akaded.1708572 [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.34083/akaded.1708572

Türkdoğan M., 2007. Rasim Özdenören’in “Kuyu” öyküsünde metinlerarası ilişkiler [Intertextual relations in Rasim Özdenören’s story “The Well”]. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 35. P. 167-189. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.14222/Turkiyat693