Қырғыз Республикасының Ұлттық тарихи музейі қорындағы түркі дәуіріне жататын тас мүсінді кешенді зерттеу мәселесі
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-33-50Кілт сөздер:
Қырғызстан, Қырғыз Республикасының Ұлттық тарихи музейі, тас мүсін, ерте ортағасырлық кезең, түркі дәуірі, фотограмметрия, цифрлық технологиялар, бейнелер, мәдени-тарихи контекст, Түргеш қағанатыАннотация
Қазіргі ғылымды, әсіресе заттық және эксперименттік зерттеулерге негізделетін ғылыми бағыттарды ақпараттық технологияларды қолданусыз елестету мүмкін емес. Бұл мәселе археология ғылымы үшін де өзекті, өйткені археологиялық ескерткіштер мен артефактілерді кешенді зерттеу оның негізгі зерттеу бағыттарының бірі болып табылады. Нысанмен тікелей жұмыс істеуді талап ететін дәстүрлі археологиялық әдістер көп жағдайда жеткілікті тиімді бола бермейді және кейбір жағдайларда зерттеу нысанының бұзылуына немесе бүлінуіне әкелуі әбден мүмкін. Артефактіні тікелей зерттеудің бірқатар айқын артықшылықтары болғанымен, оның белгілі бір шектеулері де бар. Мәселен, көптеген параметрлерді артефактіге зақым келтірмей, техникалық тұрғыдан өлшеу қиын немесе мүлде мүмкін емес. Осындай және басқа да мәселелерді шешудің тиімді тәсілдерінің бірі – заманауи технологиялардың көмегімен нақты археологиялық артефактілерді цифрландыру. Мұндай технологиялар түпнұсқаға барынша сәйкес келетін, жоғары дәлдіктегі цифрлық модельдер жасауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде ауқымды деректердің көлемін айқындауға, сондай-ақ зерттеу нысанын бірнеше мәрте және жан-жақты зерделеуге мүмкіндік береді. Цифрлық көшірмелердің болуы сызықтық өлшемдерді, көлемдер мен бұрыштарды дәл өлшеуге, беткі қабаттың текстурасы мен геометриялық құрылымын талдауға, ақауларды анықтауға және өңдеу іздерін тіркеуге, сондай-ақ нысанның виртуалды қималары мен кесінділерін алуға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл ежелгі және ортағасырлық тас мүсіндерді құжаттау және зерттеу барысында аса маңызды. Бұл мақалада Қырғыз Республикасының Ұлттық тарихи музейіндегі (Бішкек қ.) маңызды экспонаттардың бірі – фотограмметрия әдісі арқылы цифрлық көшірмесі жасалып, ондағы бейнелер егжей-тегжейлі анықталған мүсінді зерттеу нәтижелері ұсынылады. Ірі көлемді ер адам-жауынгер бейнеленген көлемді мүсін Ыстықкөл облысының Түп ауданындағы Ичке-Суу ауылының маңынан табылған. Алғаш рет жарияланып отырған әртүрлі ракурстағы рендерлер мен геометриялық кескіндер, сондай-ақ графикалық сызбалар адамның сыртқы келбетін, шаш үлгісін және киімінің жекелеген бөлшектерін егжей-тегжейлі қарастыруға ғана емес, сонымен қатар ерте ортағасырлық кезеңге тән материалдық мәдениет заттарының кешенін, оның ішінде қару-жарақты талдауға мүмкіндік берді. Келтірілген салыстырмалы материалдар жарияланып отырған мүсінде бейнеленген заттық кешеннің мерзімін VII ғасырдың соңы – VIII ғасырдың бірінші жартысы аралығында белгілеуге мүмкіндік берді. Бұл кезең 699–756 жылдары өмір сүрген Түргеш қағанатының дәуіріне сәйкес келеді. Осыған байланысты егжей-тегжейлі бейнеленген аталған мүсінді Түргеш қағанатына жататын археологиялық ескерткіштер қатарына қосуға болады. Тас мүсіндер мен басқа да археологиялық нысандардың цифрлық көшірмелерін жасау белгілі бір қаржылық шығындарды қажет ететініне қарамастан, алынған нәтижелер тиімді ғылыми зерттеулер жүргізуге, сондай-ақ музейлік нысандарды толыққанды цифрлық визуализациялауға жол ашады.
Downloads
Әдебиет
Bayar D., Amartuvshin Ch., Enkhtor A., Gerelbadrakh J., 2021. Bilge haany ünet erdenes [Precious treasures of Bilge Khan] (Admon print LLC. Ulaanbaatar. 140 p.). [in Mongolian].
Charikov A.A., 1976. Rannesrednevekovye skulptury iz Vostochnogo Kazakhstana [Early Medieval Sculptures from Eastern Kazakhstan], Sovetskaya arkheologiya [Soviet Archaeology]. No. 4. P. 153–165. [in Russian].
Ermolenko L.N., 2004. Srednevekovye kamennye izvayaniya kazahstanskih stepej (tipologiya, semantika v aspekte voennoj ideologii i tradicionnogo mirovozzreniya) [Medieval stone statues of the Kazakh steppes (typology, semantics in the aspect of military ideology and traditional worldview)] (Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography of the SB RAS. Novosibirsk. 132 p.). [in Russian].
Evtyuhova L.A., 1948. Arkheologicheskie pamyatniki eniseyskikh kyrgyzov (khakasov) [Archaeological Sites of the Yenisei Kyrgyz (Khakas)]. (KHAKNIIYaLI. Abakan. 110 p.). [in Russian].
Evtyuhova L.A., 1952. Kamennye izvayaniya Yuzhnoy Sibiri i Mongolii [Stone Statues of Southern Siberia and Mongolia], Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR [Materials and Research on the Archaeology of the USSR]. No. 24. P. 72–120. [in Russian].
Gorbunov V.V., 2006. Voennoe delo naseleniya Altaya v III–XIV vv. Chast' II: Nastupatel'noe vooruzhenie (oruzhie) [Military affairs of the Altai population in the 3rd–14th centuries. Part II: Offensive weapons (arms)] (Altai University Press. Barnaul. 232 p.). [in Russian].
Gorbunov V.V., 2014. Dlinnoklinkovoe oruzhie tyurkskoj konnicy [Long-bladed weapons of the Turkic cavalry], Vojna i oruzhie. Novye issledovaniya i materialy: trudy Pyatoj Mezhdunarodnoj nauchno-prakticheskoj konferencii [War and weapons. New research and materials: proceedings of the Fifth International Scientific and Practical Conference] (Military Historical Museum of Artillery, Engineers and Signal Corps. Saint Petersburg. Part I. P. 385–401). [in Russian].
Grach A.D., 1964. Drevnetyurkskie izvayaniya Tuvy [Ancient Turkic Stone Statues of Tuva]. (Vostochnaya Literatura. Moscow. 94 p.). [in Russian].
Khudyakov Yu.L., Tabaldiev K.Sh., 2009. Drevnie tyurki na Tyan'-Shane [Ancient Turks in the Tien Shan] (Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography of the SB RAS. Novosibirsk. 292 p.). [in Russian].
Khudyakov Yu.S., Plotnikov Yu.A., 1990. Drevnetyurkskie izvayaniya v yuzhnoj chasti Ubsunurskoj kotloviny [Ancient Turkic stelae in the southern part of the Uvs Nuur Basin], Arkheologicheskie, etnograficheskie i antropologicheskie issledovaniya v Mongolii [Archaeological, Ethnographic and Anthropological Studies in Mongolia]. (Nauka.
Novosibirsk. P. 111–125). [in Russian].
Kubarev G.V., 2005. Kul'tura drevnih tyurok Altaya (po materialam pogrebal'nyh pamyatnikov) [Culture of the ancient Turks of Altai (based on burial sites)] (Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography of the SB RAS. Novosibirsk. 400 p.). [in Russian].
Kubarev V.D., 1984. Drevnetyurkskie izvayaniya Altaya [Ancient Turkic Stone Statues of the Altai]. (Nauka. Novosibirsk. 230 p.). [in Russian].
Kyzlasov L.R., 1964. O naznachenii drevnetyurkskih kamennyh izvayanij, izobrazhayushchih lyudej [On the purpose of ancient Turkic stone statues depicting people], Sovetskaya arkheologiya [Soviet Archaeology]. No. 2. P. 27–35. [in Russian].
Ochir A., Erdenebold L., Kharzhaubay S., Zhantegin Kh., 2013. Ertnij nuudelchdijn bunhant bulshny maltlaga sudalgaa [Excavation and Research of Ancient Nomadic Burial Mounds]. (Ulaanbaatar. 290 p.). [in Mongolian].
Ovchinnikova B.B., 1990. Tyurkskie drevnosti Sayano-Altaya v VI–X vekah [Turkic antiquities of the Sayan-Altai in the 6th–10th centuries] (Ural University Press. Sverdlovsk. 223 p.). [in Russian].
Savinov D.G., 1981. Antropomorfnye izvayaniya i vopros o tyurko-kyrgyzskih svyazyah [Anthropomorphic stelae and the question of Turkic-Kyrgyz relations], Tyurkologicheskiy sbornik – 1977 [Turkological Collection – 1977] (Nauka. Moscow. P. 232–248). [in Russian].
Savinov D.G., 1982. Drevnetyurkskie kurgany Uzuntala [Ancient Turkic kurgans of Uzuntala], Arheologiya Severnoj Evrazii [Archaeology of Northern Eurasia] (Nauka. Novosibirsk. P. 102–122). [in Russian].
Sher Ya.A., 1966. Kamennye izvayaniya Semirechya [Stone Sculptures of Semirechye]. (Nauka. Moscow, Leningrad. 138 p.). [in Russian].
Tabaldiev K.Sh., 1996. Kurgany srednevekovykh kochevykh plemen Tyan-Shanya [Kurgans of the Medieval Nomadic Tribes of the Tian Shan]. (Aybek. Bishkek. 256 p.). [in Russian].
Tabaldiev K.Sh., Pritheeva N.A., 2019. Kamennye izvayaniya [Stone statues] (Bilimtai. Bishkek. 178 p.: col. ill.). [in Russian].
Tishkin A.A., Bondarenko S.Yu., 2026. Tekhnologiya komp'yuternogo analiza geometrii cifrovyh kopij izvayanij dlya avtomaticheskogo raspoznavaniya izobrazhenij (na primere «olennogo» kamnya iz Tuvy) [Technology of computer analysis of the geometry of digital copies of statues for automatic image recognition (on the example of the "deer" stone from Tuva)], Narody i religii Evrazii [Peoples and religions of Eurasia]. Vol. 31, No. 2. P. 152–168.
DOI: 10.14258/nreur(2026)2–06. [in Russian].
Vojtov V.E., 1996. Drevnetyurkskij panteon i model' mirozdaniya v kul'tovo-pominal'nyh pamyatnikah Mongolii VI–VIII vv. [Ancient Turkic pantheon and the model of the universe in cult-memorial monuments of Mongolia of the 6th–8th centuries] (GMV Publishing House. Moscow. 152 p.). [in Russian].
Очир А., Эрдэнэболд Л., Харжаубай С., Жантегин Х., 2013. Эртний нуудэлчдийн бунхант булшны малтлага судалгаа. Улаанбаатар. 290 с. [in Mongolian]
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 В.В. Горбунов, К.Ш. Табалдыев, С.Ю. Бондаренко, А.А. Тишкин
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
