Medieval Kazakhstan as the model of tolerance

E. Гасанов

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-65-82

Авторлар

E. Гасанов Әзербайжан Ұлттық Ғылым Академиясының Гәнжә бөлімшесі https://orcid.org/0000-0001-6358-593X

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-65-82

Кілт сөздер:

ортағасырлық Қазақстан, Еуразия, этномәдени құндылықтар, ортағасыр, толеранттылық, қатар өмір сүру мәдениеті, билеушілер, басқару, ислам, дәстүрлі діндер

Аннотация

Мақалада жекелеген жазба деректер мен отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми еңбектерін зерделеу негізінде ортағасырлық Қазақстан аумағындағы әртүрлі этникалық және діни қауымдардың өзара қатар өмір сүру мәселесі қарастырылады. Тарихи-мәдени мұра, соның ішінде көпғасырлық мемлекеттілік дәстүрлері ортағасырлық дала өркениетінің этнодіни кеңістігінде толеранттылық мәдениеттің қалыптасуы мен дамуының маңызды көрсеткіштері ретінде талданады. Зерттеуде этникалық және діни тұрғыдан ерекшеленетін мәдениеттердің өзара ықпалдастығы жағдайындағы мемлекеттік басқару дәстүрлеріне ерекше назар аударылады. Діни наным-сенімдері мен этникалық ерекшеліктері әртүрлі халықтар қоғамдық құрылым аясында өзара құрмет қағидатына негізделе бейбіт өмір сүру мәдениетін қалыптастырып, оны едәуір дәрежеде сақтай алды. Бұл құндылық қазіргі қоғам үшін ғана маңызды емес, ғасырлар бойы қалыптасқан толеранттылық дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетеді. Зерттеу кезеңіндегі көрнекті билеушілердің қызметіне негізделе отырып, сол дәуірдегі билік құрылымдарының қалыптасу ерекшеліктері де талданады. Атап айтқанда, олардың исламдық құқықтық нормалармен, сопылық дәстүрлерінің ықпалымен қалыптасқан институттармен және хандық басқару жүйесімен өзара байланысы қарастырылады. Негізгі нарративтік деректер кешендері мен қазіргі тарихнаманы салыстырмалы-тарихи тұрғыдан ғылыми талдаудың негізінде зерттеу жүргізгенде, діни биліктің символдық моделі және сопылық желілер теологиялық этиканы жергілікті көпғасырлық әлеуметтік ортаға бейімдеп жеткізетін жанама интеграциялық модельмен өзара салыстырылады. Сонымен қатар құқықтық реттеудің ерекшеліктері, соның ішінде кейінгі кезеңде неғұрлым формалданған шариғаттық басқару жүйесіне қарай жасалған қайта құрылымдау үдерісі ескеріледі. Бұл зерттеуде діни билік моделі бірнеше негізгі өлшем арқылы айқындалады. Біріншісі – нормативтік негіз, яғни қандай нормалар міндетті деп танылады: шариғат, әдет-ғұрып құқығы немесе саяси нормалар. Екіншісі – институционалдық субъектілер, яғни нормаларды қалыптастыруға және таратуға қандай субъектілер мен институттар өкілетті. Үшіншісі – нормалардың сақталуын қамтамасыз ету тәсілдері, яғни нормативтік талаптардың негізінен мәжбүрлеу, ресурстарды бөлуге негізделген қамқорлық, беделдік тетіктер немесе этикалық тәрбие арқылы жүзеге асырылуы. Осы өлшемдерді салыстыру элиталық бірегейлік деңгейінде екі кезең де исламдық сипатта болғанына қарамастан, олардың қоғамға тигізген әлеуметтік ықпалының не себепті айтарлықтай ерекшеленетінін түсіндіруге мүмкіндік береді. Мақалада дала мемлекеттеріндегі исламның интеграциялық әлеуеті оның формалды түрде қабылдануынан гөрі, құқық, руханият және қолданыстағы нормативтік тәртіптер арасында дәнекер бола алатын институттардың қызметіне тәуелді болғаны тұжырымдалады. Сонымен қатар исламдану үдерісінің құқықтық билік, этикалық-рухани дәнекерлік және саяси ұйымдасу арасындағы өзара ықпалдастық үдерісі ретінде қарастырылатын әмбебап типологиясы ұсынылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

E. Гасанов, Әзербайжан Ұлттық Ғылым Академиясының Гәнжә бөлімшесі

PhD, постдокторант, ғылыми қызметкер

Әдебиет

Gasanov E. L., 2025. Pis'mennye istochniki arkhivov Rossiiskoi imperii ob istorikoarkhitekturnom nasledii goroda Giandzhi [Written Sources of the Archives of the Russian Empire on the Historical and Architectural Heritage of the City of Ganja]. Vestnik Permskogo universiteta. Istoriia. 69, No. 2. P. 58–66. [in Russian].

Gasanov E. L., 2026. Ob izuchenii etnicheskoi identichnosti kak faktora mezhdistsiplinarnogo issledovaniia [On the Study of Ethnic Identity as a Factor of Interdisciplinary Research]. Revista Arheologica. 22, No. 1. P. 138–149. [in Russian].

Guillame R., 1997. Puteshestvie v Vostochnye strany [Journey to the Eastern Countries]. Moscow. Mysl'. [in Russian].

Egorov V. L., 1985. Istoricheskaia geografiia Zolotoi Ordy v XIII–XIV vv. [Historical Geography of the Golden Horde in the 13th–14th Centuries]. Moscow. Nauka. [in Russian].

Izmailov I. L., 2012. Priniatie islama v Uluse Dzhuchi: prichiny i etapy islamizatsii [The Adoption of Islam in the Ulus of Jochi: Causes and Stages of Islamization]. In. Mirgaleev I. M., Saifetdinova E. G. (Eds.). Islam i vlast' v Zolotoi Orde. Sbornik statei. Kazan. Institut Istorii im. Sh. Mardzhani Akademii Nauk Tatarstana. P. 98–117. [in Russian].

Mazhorina M. V., 2014. Garmonizatsiia prava mezhdunarodnoi torgovli, ili ‘Loskutnoe odeialo’ nepravovogo regulirovaniia transgranichnoi torgovli [Harmonization of International Trade Law, or the “Patchwork Quilt” of Non-Legal Regulation of Cross-Border Trade]. Moskovskii iuridicheskii forum. VI mezhdunarodnaia nauchno-prakticheskaia konferentsiia. Garmonizatsiia rossiiskoi pravovoi sistemy v usloviiakh mezhdunarodnoi integratsii. Part I. Moscow. Izdatel'stvo MGYuA. P. 161–167. [in Russian].

Pochekaev R. Yu., 2016. Inkorporatsiia musul'manskikh institutov vo vlastnuiu strukturu Zolotoi Ordy i post-ordynskikh gosudarstv [The Incorporation of Muslim Institutions into the Power Structure of the Golden Horde and Post-Horde States]. Zolotoordynskoe Obozrenie. 4, No. 1. P. 115–127. [in Russian].

Safargaliev M. G., 1960. Raspad Zolotoi Ordy [The Collapse of the Golden Horde]. Saransk. Mordovskoe knizhnoe izdatel'stvo. [in Russian].

Sambalgundev G.-E., Sandag E. V., Krasikov V. I., 2013. Prolog globalizatsii: imperskii variant, XIII v. [Prologue to Globalization: The Imperial Variant in the 13th Century]. Vek globalizatsii. 2, No. 12. P. 79–82. [in Russian].

Tishkov V. A., 2003. Rekviem po etnosu: issledovaniia po sotsial'no-kul'turnoi antropologii [Requiem for an Ethnos: Studies in Socio-Cultural Anthropology]. Moscow. Nauka. [in Russian].

Tizengauzen V. G., 1884. Sbornik svedenii o narodakh, obitavshikh v Srednei Azii v srednie veka [Collection of Information about the Peoples Who Inhabited Central Asia in the Middle Ages]. Sbornik materialov, otnosiashchikhsia k istorii Zolotoi Ordy. Part I. Saint Petersburg. Izdatelstvo Imperatorskoi Akademii Nauk. [in Russian].

Fedorov-Davydov G. A., 2003. Monetnoe delo v Zolotoi Orde [Coinage in the Golden Horde]. Moscow. Paleograf. [in Russian].

Fedorov-Davydov G. A., 2001. Zolotoordynskie goroda Povolzh'ia: keramika, torgovlia, byt [Golden Horde Cities of the Volga Region: Ceramics, Trade, and Everyday Life]. Moscow. MGU. [in Russian].

Favereau M., 2021. The Horde: How the Mongols Changed the World. Belknap Press of Harvard University Press.

Hasanov E. L., 2025. Importance of the Written Sources in Research of Historical-Cultural Heritage of Ganja. Annales d’Université Valahia Targoviste. Section d’Archéologie et d’Histoire. 27. P. 124–136.

Kançal-Ferrari N., 2018. Contextualising the Decorum of Golden Horde-Period Mosques in Crimea. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée. 143. P. 191–214. DOI. 10.4000/remmm.11002.

Khalid A., 2007. Islam as a Local Practice: Religious Authority and Social Networks in Central Eurasia. Central Asian Survey. 26, No. 3. P. 353–372.

Köprülü M. F., 2006. Early Mystics in Turkish Literature. Routledge.

Kutlu S., 2012. Turkish Sufism and Religious Identity. Otto Publishing.

Mirgaleev I., 2016. The Islamization of the Golden Horde: New Data. Golden Horde Review. 4, No. 1. P. 89–101.

Sadibekov T., 2007. Sharia and Customary Law in Medieval Eurasia. Fan. Trimingham J. Spencer, 1989. The Sufi Orders in Islam. Oxford University Press.

Zhandarbek Z., 2010. Islamic Culture and Religious Authority in the Eurasian Steppe. Central Asia Academic Press.