Жапонияда түркітану мектебінің қалыптасуы: кезеңдері және жалпы сипаттамасы

С. Сыздыков

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-51-64

Авторлар

С. Сыздыков Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0007-7887-6060

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-51-64

Кілт сөздер:

Жапониядағы түркология, түркітану ғылымының қалыптасуы үш кезеңі, түркі халықтарының тарихы, Түрік қағанаты, шығыстану, көшпелілер өркениеті, Мори Масао, Найто Мидори, Орталық Азия

Аннотация

Мақалада Жапониядағы түркітану ғылымының қалыптасуы, кезеңдері және даму ерекшеліктері қарастырылған. ХІХ ғасырдың аяғына қарай Жапонияда түркітану ғылымының қалыптасуының алғышарттары экономикалық, саяси және әлеуметтік-мәдени қажеттіліктерге байланысты болғандығы айтылған. Жапонияда түркітану ғылымының қалыптасуы үш кезеңнен тұратыны тұжырымдалған. Бірінші кезең – ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталып, екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі уақытты қамтитындығы көрсетілген. Бұл кезеңдегі жапон түркітанушылары еңбектерін негізінен қытай деректеріне сүйеніп жазғандығымен ерекшеленеді. Екінші кезеңде, яғни 1940-1970 жылдар аралығында түркітанушылардың жаңа буыны қалыптасқандығы және олардың түркі халықтарының тілі, мәдениеті, тарихы туралы жаңадан зерттеулер жүргізгендігі көрсетілген. Үшінші кезең ХХ ғасырдың 70-ші жылдарынан басталып, бүгінгі күнге дейін созылады. Бұл кезеңде зерттеушілер қатарына жаңа ғалымдар қосылып, нәтижесінде сан жағынан да, сапа жағынан да түркітану ғылымы айтарлықтай жоғары дәрежеге көтерілді. Зерттеу барысында соңғы кезеңдегі түркітанушылар көне ұйғыр және шағатай тілдерін терең меңгеруге ден қойды. Олар көне және қазіргі түркі тілдерін меңгеріп, сонымен қатар түркі халықтарының тарихын, мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін зерделеу және зерттеу жұмыстарын жүргізумен айналысты. Жапонияда түркітану ғылымының дамуына Токио, Киото және Хоккайдо университеттері зор ық- пал етіп, мол тәжірбие жинақтаған. КСРО тарағаннан кейін мұрағаттардағы құжаттарды пайдалануға мүмкіндіктің болуы Жапониядағы түркітану ғылымының дамуына кеңінен жол ашты. Кейінгі жылдары ортағасырлық және Алтын Орда дәуіріндегі түркілердің тарихына байланысты қызығушылық артты. Жапон зерттеушілеріне тән бір ерекшелік, олар көшпелілігі басым түркілердің саяси бірлестіктерінің тарихын эволюциялық көзқараста қарастыратындығында. Бұл тұрғыдан Мори Масао, Ямада Нобуо, Хаяши Тосио зерттеулері Шыңғыс хан шапқыншылығына дейінгі кезеңдегі көшпелі ру-тайпалардың эволюциялық даму нәтижесінде ру-тайпалық саяси конфедерацияларға өтуіне баса назар аударады. Мақалада Түрік қағанатының тарихына арналған іргелі еңбектер, атап айтқанда, Мори Масаоның «Ежелгі түріктердің тарихы бойынша зерттеулер» атты екі томдық монографиясы мен Найто Мидоридің «Батыс түріктерінің тарихы» атты зерттеуі жан-жақты қарастырылған. Тұтастай алғанда, Мори Масао, Ямада Нобуо, Хаяши Тосио, Маэда Масан сияқты жапон түркітанушыларының еңбектері түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін толық қамтуымен ерекшеленеді. Біздің пікір бойынша, бүгінгі таңда жапон тарихнамасының әлемдік түркітану ғылымының дамуына қосып жатқан үлесі мен маңызы арта түсуде.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

С. Сыздыков, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, «Ортағасырлық деректану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры

Әдебиет

Fan Jianqiang, 2000. "Japan's Involvement in Xinjiang" / «Xiyu Yanjiu» 《西域研究. [Research on the Western Regions]. No. 4. pp. 45–56.

Niu Juqi, 1997. 纽菊其. 日本文明研究 [Studies on Japanese Civilization]. Taiwan. 320 p.

Geng, Shimin, 2006. 回鹘文社会经济文书研究 [A Study of Socio-Economic Documents in the Old Uyghur Script]. Beijing: Central University for Nationalities Press. 327 p.

Alpatov, V.M., Dolin A.A., 1996. Yaponskaya altaistika i geopolitika. Yazyki, dukhovnaya kul'tura i istoriya tyurkov: traditsii i sovremennost': trudy mezhdunar. konf. (Kazan', 9–13 iyunya 1992 g.). [Japanese Altaic Studies and Geopolitics. In Languages, Spiritual Culture, and History of the Turkic Peoples: Traditions and Modernity: Proceedings of the International Conference (Kazan, June 9–13, 1992)]. Vol. 1. 182 p.

Mori M., 1967. Kodaj toruko mindzoku si kenkyu [Studies on the Kodaj Turkic Ethnic Group]. Tokio. V. I. 634 p. [in Japan].

Mori M., 1971. Kodaj toruko mindzoku si kenkyu [Studies on the Kodaj Turkic Ethnic Group]. Tokio. V. II. 624 p. [in Japan].

Mori M., 1970. Politicheskaya struktura drevnego gosudarstva kochevnikov Mongolii. Sbornik nauchnyh trudov XIII Mezhdunarodnogo kongressa istoricheskih nauk. 16-23 avgusta g. [The political structure of the ancient nomadic state of Mongolia. Collection of scientific papers from the 13th International Congress of Historical Sciences. August 16-23.]. Moscow. P. 1–10. [in Russian].

Murayama Sitiro, 1968. Pervye v Yaponii svedeniya, o narodnostyah Rossii v XVIII v. [The first information in Japan about the peoples of Russia in the 18th century]. NAA. № 1. [in Russian].

Naito Midori, 1987. Nisi tokkecu si no kenkyu [Studies on Nishi Tokketsu]. Tokio. [in Japan].

Shiraisi N., 2008. Etapy kochevyh gosudarstv mongol'skih stepej. Mongol'skaya imperiya i kochevoj mir (Mat-ly mezhdunar. nauch. konfii) [Stages of the nomadic states of the Mongolian steppes. The Mongol Empire and the nomadic world (Materials of the international scientific conference)]. Ulan-Ude: BNC SO RAN. 3rd Book. red. kol.: B.V. Bazarov, N.N. Kradin, T.D. Skrynnikova. P. 239–251. [in Russian].

Fang Jiangçang, 2000. “Tayaw Zamandağı Japondardıñ Şınjañğa Kiyligiwi”, Batıs Öñir Zerttewi ["The Japanese Migration to Xinjiang in the Taoyuan Era", Western Region Study]. № 4. [in Kazakh].

Geng Şimin, 2006. Ejelgi Uyğır Jädigerlerindegi Älewmettik, Ekonomikalıq Jazbalar [Social and Economic Records in Ancient Uyghur Monuments]. Pekin: Ortalıq Ulttar Universiteti Baspası. [in Kazakh].

Haeshi T., 2004. The Role of Sedentary People in the Nomadic States: From the Xiongnu Empire to the Uigur Qaghanate. Materialy Mezhdunarodnoj konferencii «Urbanizaciya i nomadizm v central'noj Azii: istoriya i problemy». red.-sost. M.H. Abuseitova [Proceedings of the International Conference 'Urbanization and Nomadism in Central Asia: History and Issues'. ed.-comp. M.Kh. Abuseitova]. Almaty: Dajk-Press. P. 117–134.

Hayashi Toshio, 1985. The Development of a Nomadic Kingdom seen from the Perspectives of Pillage, Agriculture and Trade: in the Case of Tuque. Tōyōshi kenkyū. Vol. 44. № 1. P. 110–136. (na yapon. yaz s angl. rezyume na p. 5).

Hayashi T., 1990. The Development of a Nomadic Empire: The Case of Ancient Turks (Tuque). Bulletin of the Ancient Orient Museum. Vol. XI. P. 135–184.

Mori M., 1981. The T`u-chüeh Concept of Sovereign. AA. No 41. P. 47–75. [in Japan].

Maeda Masana, 1968. [Review] M. Mori, Historical Studies of the Ancient Turkic people. Tōyō-shi Kenkyū Vol. 27. № 1. P. 91–97. [in Japan].

Nyu Jutziy, 1997. “Japoniyadağı Uyğırtanuwğa Qatıstı Zertteuwler”, Qıtaydıñ Şekaralıq Sayasatı, Tayvan, Taipei ["Studies on Uyghur Studies in Japan". China's Border Policy. Taiwan. Taipei]. №1. [in Kazakh].

Okamoto Y., 1960. Studies on the History of Manchuria and Mongolia in Postwar Japan. Monumenta Serica. Vol. 19. P. 437–479.