Қазақ сөз синтезі жүйесінде орфоэпиялық норманың берілуі

Ж.Т. Жұмабаева; Н. Оспанғазиева; A.M. Жалалова

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-212-235

Авторлар

Ж.Т. Жұмабаева Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты https://orcid.org/0000-0002-0025-5201
Н. Оспанғазиева Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты https://orcid.org/0000-0001-8875-5747
A.M. Жалалова Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы https://orcid.org/0000-0003-1216-3889

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-212-235

Кілт сөздер:

сөз синтезі, орфоэпия, просодика, модель, орфоэпиялық норма, фонетикалық заңдылықтар, кірме сөз, ырғақты том, үндесім заңы, редукция, фонема

Аннотация

Аталмыш мақалада қазақ тіліндегі сөз синтезі жүйесін орфоэпиялық норма негізінде модельдеу мәселелері қарастырылады. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы нәтижесінде тіл білімінде мәтінді табиғи дыбыстауға бағытталған сөз синтезі жүйесінің маңызы артып отыр. Осыған байланысты мақалада қазақ тілінің фонетикалық, орфоэпиялық және просодикалық заңдылықтарды сөз синтезі жүйесінде қолданудың ғылыми негіздері талданады. Әсіресе жазба мәтінді ауызша сөзге айналдыру барысында орфоэпиялық норманың сақталуының маңызы айқындалады. Сөз синтезі жүйесінің сапасы мәтіннің грамматикалық тұрғыдан дұрыс өңделуімен ғана емес, оның табиғи әрі әдеби нормаға сай дыбысталуымен де анықталады. Сондықтан синтезделген сөзде дыбыстардың өзара ықпалы, интонациялық ерекшеліктің дұрыс берілуі маңызды. Орфоэпиялық нормаларды ескермеу сөйлеудің табиғилығын төмендетіп, тыңдаушының мәтінді қабылдауына кері әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілінің дыбыстық заңдылықтарын сөз синтезі жүйесіне енгізу өзекті ғылыми мәселелердің бірі болып табылады. Мақалада қазақ тіл біліміндегі орфоэпия мәселесінің зерттелу тарихы мен қазіргі ғылыми бағыттары сараланып, отандық және шетелдік зерттеулерге шолу жасалады. Жүргізілген зерттеулердің негізінде сөз синтезінің сапасын арттыруда мәтіннің фонетика-фонологиялық және просодикалық ерекшеліктерін жүйелі түрде модельдеу қажеттілігі тұжырымдалады. Зерттеу барысында қазақ орфоэпиясына қатысты І. Кеңесбаев, М. Балақаев, С. Мырзабеков, Р. Сыздық, Ә. Жүнісбек, З. Базарбаева сияқты ғалымдардың еңбектері негізге алынып, сөз синтезінің теориялық мәселелері шетелдік зерттеулермен сабақтастыра талданады. Сонымен қатар қазіргі қазақ тіліндегі сөз синтезі жүйелерінің (Kazakh TTS2, Kazakh ASR және басқа да жобалар) ерекшелігі қарастырылып, олардың орфоэпиялық норманы қолдану деңгейі сипатталады. Мақалада сөз синтезін жүзеге асыруда қолданылатын компилятивтік, параметрлік, форманттық және нейрондық желілерге негізделген әдістердің ерекшеліктері талданып, олардың тілдік материалды модельдеудегі қызметі көрсетіледі. Жүргізілген зерттеулердің негізінде қазақ тіліндегі сөз синтезі жүйесін жетілдіруде орфоэпиялық алгоритм мен просодикалық белгіленімдерді жүйелі түрде қолдану ұсынылады. Сондай-ақ кірме сөздердің орфоэпиялық тұрғыдан игерілу ерекшеліктері талданып, олардың дыбысталуының қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына бейімделу жолдары көрсетіледі. Зерттеу нәтижесінде орфоэпиялық норма мен просодикалық ерекшелікті жүйелі түрде модельдеу синтезделген сөздің табиғилығын арттырып, тыңдаушының мәтінді қабылдауын жеңілдететіні дәлелденеді. Зерттеу қорытындылары қазақ тілінің дыбыстық және просодикалық ерекшеліктерін цифрлық ортада дәл модельдеуге мүмкіндік береді және сөз синтезі технологияларын жетілдірудің теориялық әрі қолданбалы негіздерін толықтыра түседі. Алынған нәтижелер болашақ ғылыми зерттеулерде және практикалық әзірлемелерде пайдалануға бағытталған. Сондай-ақ ұсынылған тұжырымдар қазақ тілінің орфоэпиялық қорын цифрландыру және сөйлеу технологияларының сапасын арттыру міндеттерін шешуге ықпал етеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Ж.Т. Жұмабаева, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының кандидаты, фонетика бөлімі

Н. Оспанғазиева, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

PhD, Фонетика бөлімі

A.M. Жалалова, Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы

PhD, Шет тілдер және ҚХА кафедрасы

Әдебиет

Bazarbayeva, Z. M., Sadyq, D. A., Zhumabaeva, Zh., & Amanbaeva, A., 2025. Qazaq tilindegi soileu sintezinin fonetika-fonologiyalyq negizderi [Phonetic-phonological foundations of speech synthesis in the Kazakh language]. Qaragandy universitetinin khabarshysy. Filologiya seriiasy, 30, 2 (118). [in Kazakh].

Bazarbayeva, Z. M., 2022. Intonologia [Intonology]. Vol. 1. Almaty: Everest. 440 p. [in Kazakh].

Bazarbayeva, Z. M., 2022. Qazaq fonologiiasynyn negizderi [Fundamentals of Kazakh phonology]. Almaty: Everest. 460 p. [in Kazakh].

Bazarbayeva, Z. M., 2022. Kazakhskaia intonatsiia [Kazakh intonation]. Almaty: Everest. 380 p. [in Russian].

Baitursynuly, A., 2013. Alty tomdyq shygarmalar zhinagy. Tildik-qural [Six-volume collected works. Language tool]. Vol. III. Almaty: El-shezhire. 384 p. [in Kazakh].

Balaqayev, M., 1984. Qazaq adebi tili zhane onyn normalary [The Kazakh literary language and its norms]. Almaty: Gylym. 184 p. [in Kazakh].

Zhunisbek, A., 2009. Qazaq fonetikasy [Kazakh phonetics]. Almaty: Arys. 312 p. [in Kazakh].

Zhunisbek, A., 2018. Qazaq til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. Almaty: Abzal-ai. [in Kazakh].

Kenesbayev, I., 2014. Qazaq til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. Almaty: Abzal-ai. 608 p. [in Kazakh].

Kuderinova, K. B., 2013. Qazaq zhazuynyn tarihy men teoriyasy [History and theory of Kazakh writing]. Almaty: Eltanym. 242 p. [in Kazakh].

Krivnova, O.F., & Chardin, I. S., 2014. Pauzirovanie v estestvennoi i sintezirovannoi rechi [Pausing in natural and synthesized speech]. Retrieved from http://www.philol.msu.ru (Accessed: 29.01.2026) [in Russian].

Qazaq tilinin orfoepiyalyq anyqtagyshy (radio, telezhurnalisterge arnalgan komekshi qural) [Orthoepic guide of the Kazakh language (a manual for radio and TV journalists)], 2004. Almaty: Arys. 200 p. [in Kazakh].

Qazirgi qazaq tili stilistikasy men orfoepiiasy [Stylistics and orthoepy of the modern Kazakh language]: collective monograph, 2025. Almaty: Asyl ZhK, 222 p. [in Kazakh].

Qazaq soz sintezin qurastyrushylarga arnalgan nusqaulyq [Guide for developers of Kazakh speech synthesis systems], 2025. Almaty: Asyl ZhK. 76 p. [in Kazakh].

Lobanov, B.M., & Tsirulnik, L.I., 2008. Kompyuternyi sintez i klonirovanie rechi [Computer speech synthesis and cloning]. Minsk: Belorusskaya nauka. 316 p. [in Russian].

Myrzabekov, S., 2004. Qazaq tili fonetikasy [Phonetics of the Kazakh language]. Almaty: Qazaq universiteti. 247 p. [in Kazakh].

Pantyukhin, D.V., 2021. Neironnye seti sinteza rechi golosovykh pomoshchnikov i poyushchikh avtomatov. Rechevye tekhnologii [Neural networks for speech synthesis of voice assistants and singing machines]. № 3–4, p. 3–16 [in Russian].

Syzdyq, R., 2000. Qazaq tilinin anyqtagyshy (emle, tynys belgileri, soz sazy) [Guide to the Kazakh language (spelling, punctuation, speech rhythm)]. Astana: Elorda. [in Kazakh].

Uali, N., 2018. Grafika, orfografiya, orfoepiya [Graphics, orthography, orthoepy]. Almaty. 250 p. [in Kazakh].

Fazylzhanova, A., 2022. Soz sazy zhane intonatsiya (eksperimentti-fonetikalyq zertteu) [Speech rhythm and intonation (experimental-phonetic research)]. Almaty: Almaty-Bolashak. 207 p. [in Kazakh].

Frolov, A.V., & Frolov, G.V., 2003. Sintez i raspoznavanie rechi. Sovremennye resheniya [Speech synthesis and recognition. Modern solutions]. Moscow: Svyaz. [in Russian].

Yasnitskiy, L.N., 2010. Vvedenie v iskusstvennyi intellekt [Introduction into Artificial Intelligence]. Moscow. 176 p. [in Russian].

Dutoit, T., 1997. An Introduction to Text-to-Speech Synthesis. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. 285 p.

Taylor, P., 2009. Text-to-speech synthesis. Cambridge: Cambridge University Press. 567 p.

Wells, J. C., 2007. English Intonation: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press. 276 p.