Хакас тіліндегі пол- етістігінің функционалдық және семантикалық аспектілері
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-99-120Кілт сөздер:
хакас тілі, пол- етістігі, болмыс, семантика, синтаксистік қызметтер, предикативтілік, модальдылық, грамматикалану, аналитикалық құрылымдар, аспектуалдылық, экзистенциалдық мағыналар, түркі тілдеріАннотация
Мақалада қазіргі хакас тіліндегі пол- етістігінің семантикалық және синтаксистік ерекшеліктері қарастырылады. Аталған етістік қолданыс жиілігінің жоғарылығымен және көпқызметтілігімен сипатталып, толық мағыналы лексикалық бірлік ретінде де, аналитикалық және предикативтік құрылымдардың компоненті ретінде де жұмсалады. Зерттеудің мақсаты – пол- етістігінің негізгі мағыналарын айқындау, оның синтаксистік қызметтерін анықтау және хакас тілінің жүйесіндегі грамматикалану үдерістерін сипаттау. Зерттеу материалы ретінде хакас тіліндегі көркем, фольклорлық және басқа да мәтіндерден алынған, зерттеліп отырған тілдік бірліктің әртүрлі қолданыс түрлерін көрсететін мысалдар пайдаланылды. Жұмыста сипаттамалы, контекстік, құрылымдық-семантикалық және салыстырмалы-салғастырмалы талдау әдістері қолданылды. Пол- етістігінің болмыс, өмір сүру, қалыптасу, күйдің өзгеруі және нәтиже семантикасымен байланысты негізгі мағыналары, сондай-ақ олардың әртүрлі синтаксистік контекстерде жүзеге асу ерекшеліктері қарастырылады. Пол- етістігінің көмекші етістік ретінде қызмет атқарып, шақтық, аспектуалдық және модальдық мағыналарды білдіруге қатысатын құрылымдарына ерекше назар аударылады. Талдау көрсеткендей, мұндай тіркестерде етістіктің бастапқы лексикалық мағынасы ішінара десемантикаланып, оның грамматикалық қызметі күшейеді.
Контекске байланысты пол- нәтижелік, перфектілік, модальдық және шартты-гипотетикалық мағыналардың қалыптасуына қатыса алады. Сонымен қатар оның предикативтік және экзистенциалдық құрылымдарда қолданылу жағдайлары жеке қарастырылып, мұнда етістік сөйлемнің мағыналық және грамматикалық құрылымын қалыптастыруға ықпал етеді. Зерттеу нәтижесінде пол- етістігінің қызметі болмыс пен қалыптасу мағыналарын білдіретін толық мағыналы етістіктен аналитикалық құрылымдардың грамматикаланған компонентіне қарай жүйелі ауысуды бейнелейтіні анықталды. Сонымен бірге ол өзінің бастапқы семантикасымен байланысын сақтап қалады, бұл күйді, өзгерісті, аяқталғандықты және нәтижені білдіруінен көрінеді. Лексикалық және грамматикалық мағыналардың осындай өзара әрекеттестігі пол- етістігін хакас тілінің етістік жүйесіндегі маңызды элементтердің бірі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Алынған деректерді жалпытүркілік үрдістермен салыстыру болмыс пен қалыптасуды білдіретін етістіктердің көмекшілік қызметтерінің дамуы заңды үдеріс екенін көрсетеді. Алайда олардың білдіретін мағыналары мен жүзеге асу модельдерінің нақты жиынтығы әрбір тілдің грамматикалық жүйесінің өзіндік ерекшеліктерімен айқындалады. Бұл хакас тілінің материалын аналитикалық етістік құрылымдарды типологиялық тұрғыдан зерттеу үшін маңызды дереккөз ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер пол- етістігінің хакас тіліндегі предикативтік және аналитикалық құрылымдар жүйесіндегі орнын нақтылауға, оның семантикалық құрылымының ерекшеліктерін айқындауға және функционалдық даму бағыттарын сипаттауға мүмкіндік береді. Зерттеу хакас тіліндегі етістік бірліктерінің грамматикалану үдерістерін неғұрлым жүйелі сипаттауға ықпал етеді және басқа түркі тілдеріндегі ұқсас етістік формаларын салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыдан зерттеу барысында пайдаланылуы мүмкін.
Downloads
Әдебиет
Karabeyoglu, A.R., 2015. Orhon yazitlarinda bol- ve er- fiilleri uzerine [On the Verbs boland er- in the Orkhon Inscriptions]. [Electronic resource]. URL: https (accessed: 17.05.2025). [in Turkish].
Menz, A., 2015. The Conditional in South Siberian Turkic. [Electronic resource]. URL: https://www.researchgate.net/publication/280875509_The_conditional_in_South_Siberian_Turkic (accessed: 27.08.2025). [in English].
Borgoyakova, M.P., Maynagasheva, N.S., Tishkova, V.S., Borgoyakova, D.M., Mamysheva, N.A., Tolmashova, N.A., Topoev, R.P., 2014. Hakas literaturazy 7 klass: uchebnik dlya obshcheobrazovatelnyh organizacij [Khakass Literature. Grade 7: Textbook for General Education Organizations]. Abakan: Hakasskoe knizhnoe izdatelstvo. 182 p. [in Khakass].
Borgoyakova, M.P., Maynagasheva, N.S., Tishkova, V.S., Borgoyakova, D.M., Mamysheva, N.A., Tolmashova, N.A., Topoev, R.P., 2014. Hakas literaturazy 9 klass: uchebnik dlya obshcheobrazovatelnyh organizacij [Khakass Literature. Grade 9: Textbook for General Education Organizations]. Abakan: Hakasskoe knizhnoe izdatelstvo. 248 p. [in Khakass].
Dobrov, M.K., 1958. Altyn Chus: chaalyg nymah [Altyn Chus: Heroic Tale]. Abakan: Hakasskoe knizhnoe izdatelstvo. 96 p. [in Khakass].
Drevnetyurkskij slovar, 1969 [Old Turkic Dictionary]. Leningrad: Nauka. 676 p. [in Russian].
Domozhakov, V.I., Chankov, D.I., 1951. Geroicheskie skazaniya = Alyptyg nymaltar [Heroic Tales]. Abakan: Hakasskoe oblastnoe gosudarstvennoe izdatelstvo. 320 p. [in Khakass].
Dyrenkova, N.P., 1948. Grammatika hakasskogo yazyka: fonetika, morfologiya [Grammar of the Khakass Language: Phonetics, Morphology]. Abakan: Hakasskoe oblastnoe nacionalnoe izdatelstvo. 122 p. [in Russian].
Karpov, V.G., 2014. Izjavitel’noe naklonenie glagola v sovremennom hakasskom jazyke [Indicative Mood of the Verb in Modern Khakass Language]. Abakan: Izdatel’stvo FGBOU VPO «Hakasskij gosudarstvennyj universitet im. N. F. Katanova». 164 p. [in Russian].
Kormushin, I.V., 1984. Sistema vremyon glagola v altajskom yazyke [The System of Verb Tenses in the Altai Language]. M.: Nauka. 85 p. [in Russian].
Kuberzkikova A.B., Torokova E.S. Korbelet, 2020. Sbornik statej [Collection of Articles]. Abakan: OOO «IPP Zhurnalist». 120 p. [in Russian].
Nasilov, D.M., 1976. K istorii vspomogatelnyh glagolov v tyurkskih yazykah [On the History of Auxiliary Verbs in the Turkic Languages]. Tyurkologicheskie issledovaniya [Turkological Studies]. M. Pp. 158–168. [in Russian].
Oorzhak, B.Ch., 1997. Sistema grammaticheskoj modalnosti v tuvinskom yazyke (v sopostavlenii s tyurkskimi yazykami Sibiri) [The System of Grammatical Modality in the Tuvan Language (in Comparison with the Turkic Languages of Siberia)]. Novosibirsk: Nauka. 517 p. [in Russian].
Tenishev, E.R. (ed.), 2002. Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. Morfologiya [Comparative-Historical Grammar of the Turkic Languages. Morphology]. M.: Nauka. 767 p. [in Russian].
Todanov, P.V., 1977. Hara Husfun: geroicheskoe skazanie = Hara Husfun: alyptyg nymah [Hara Husfun: Heroic Tale]. Abakan: Krasnoyarskoe knizhnoe izdatelstvo, Hakasskoe otdelenie. 195 p. [in Russian].
Chebodaeva, L.I., Karachakova, E.G., Sultrekova, Z.I., Tahtarakova, M.L., Tolmashova, N.A., 2014. Hakas literaturyzy 6-klass [Khakass Literature. Grade 6]. Abakan: Hakas kitap izdatelstv. 200 p. [in Khakass].
Shamina, L.A., 1988. Zavisimoe skazuemoe s formami glagola bol- v roli vtorogo komponenta predlozheniya [Dependent Predicate with Forms of the Verb bol- as the Second Component of the Sentence]. Komponenty predlozheniya [Sentence Components]. Novosibirsk. Pp. 143–153. [in Russian].
Shulbaeva, S., 2007. Han na belobulanom kone [akh Khan on the Buckskin Horse]. Abakan: Hakasskoe knizhnoe izdatelstvo. 276 p. [in Khakass].
Shcherbak, A.M., 1981. Ocherki po sravnitelnoj morfologii tyurkskih yazykov (glagol) [Essays on the Comparative Morphology of the Turkic Languages (Verb)]. L.: Nauka. 224 p. [in Russian].
Yuldashev, A.A., 1965. Analiticheskie formy glagola v tyurkskih yazykah [Analytical Forms of the Verb in the Turkic Languages]. M.: Nauka. 274 p. [in Russian].
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Р.А. Авакова, Д. Кулмаматов, А.А. Авалиев
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
