Әзербайжандағы керуен сарайлар және Жібек жолы жүйесі: ортағасырлық сауда инфрақұрылымынан қазіргі геосаяси желілерге дейін
Қаралымдар: 340 / PDF жүктеулері: 303
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-36-53Кілт сөздер:
Ұлы Жібек жолы, Әзербайжан керуен сарайлары, сәулет мұрасы, мәде- ниетаралық диалог, археологиялық мұра, түркі сәулет өнері, ортағасырлық сауда жол- дары, Ширваншахтар мемлекеті, Сәфәуи мемлекеті, TRACECA, мәдени дипломатия, Зәнгезүр дәлізіАннотация
Мақалада Ұлы Жібек жолының Әзербайжан аумағындағы бөлігі бойында орналасқан ортағасырлық керуен сарайларының тарихи эволюциясы, сәулет типологиясы және геосаяси маңызы қарастырылады. Зерттеу Әзербайжанның ежелгі дәуірден қазіргі кезеңге дейінгі стратегиялық транзиттік жағдайын талдай отырып, керуен сарайлардың тек қонақ аялдайтын орындар ғана емес, Еуразия кеңістігіндегі ұзақ қашықтықтағы сауда байланыстарын ұйымдастырған күрделі әлеуметтік-экономикалық, мәдени және әкімшілік орталықтар болғанын көрсетеді және олардың аймақтық интеграциядағы рөлін айқындайды. Зерттеу археологиялық деректерге, ислам географиясының жазба деректеріне, нумизматикалық материалдарға және сақталған сәулет ескерткіштерін талдауға негізделеді. Анықталғандай, Әзербайжан аумағындағы керуен сарай типіндегі құрылыстардың ең ерте іздері б.з.д. VI-III мыңжылдықтарға жатады, алайда бұл дәстүрдің сәулеттік дамуы орта ғасырларда түркі саяси құрылымдары кезеңінде қарқынды дамып, халықаралық сауда жүйесінің кеңеюімен тығыз байланысты болды. Ерекше назар Ичеришехер аумағындағы Бұхара және Мұлтан керуен сарайларының өңіраралық қызметіне аударылады. Олар тиісінше Орта Азия мен Үндістаннан келген саудагерлерге қызмет еткен және қалалық инфрақұрылымның тарихи сабақтастығын көрсетеді. Сонымен қатар Сангачал және Гарачы (Миәджик) кешендері Каспий теңізі бойындағы транзиттік маршруттардағы олардың стратегиялық және архитектуралық маңызы тұрғысынан қарастырылады. XIII ғасырдағы Марага обсерваториясы ғылыми орталық ретінде қарастырылып, онда Қытай, Үндістан және Сирия ғалымдары бірлесіп жұмыс істегені атап өтіледі, бұл Жібек жолының өркениеттік және интеллектуалдық алмасу кеңістігі болғанын көрсетеді. Әзербайжан керуен сарайларының архитектуралық бірлігі Түркиядағы Сұлтан Хан және Өзбекстандағы Рабат-и Мәлік ескерткіштерімен салыстырылады, бұл Селжүктер, Темір әулеті және Сәфәуилер дәуіріндегі түркі сәулет дәстүрінің трансұлттық таралуын көрсетеді және ортақ мәдени кеңістікті айқындайды. Керуен сарайлар жүйесінің дамуына Ширваншахтар мен I Шах Аббас маңызды үлес қосты. XV ғасырдың соңындағы Ұлы географиялық ашылымдардан кейін сауда бағыттарының өзгеруі және Еділ-Каспий дәлізінің маңызының артуы қарастырылады, бұл өңірдің жаңа геоэкономикалық жағдайларға бейімделгенін көрсетеді. Қазіргі заман тұрғысынан TRACECA бағдарламасы, «Виртуалды Жібек жолы» бастамасы және Зәнгезүр дәлізінің стратегиялық маңызы арқылы тарихи мұра мен бүгінгі геосаяси үдерістердің сабақтастығы талданады. Қорытындылай келе, Әзербайжан керуен сарай мұрасы әмбебап сәулет құндылығы ғана емес, сонымен қатар өңірлік ынтымақтастық пен интеграцияны нығайтатын маңызды стратегиялық ресурс болып табылады және мәдени сабақтастықты қамтамасыз етеді.
Downloads
Әдебиет
Buniyatov Z.M., 1984. Gosudarstvo Atabekov Azerbaydzhana: 1136-1225 gg. [The State of the Atabegs of Azerbaijan: 1136-1225]. Baku: Elm. 271 p. [in Russian].
Koltsov P.M., Koltsova K.P., Erdni-Goryaev E.E., 2015. Dorogami Velikogo Shelkovogo puti – regionalnye aspekty [Along the Great Silk Road – Regional Aspects]. Vestnik Kalmytskogo universiteta. No 4 (28). P. 15-22. [in Russian].
Akbulut A., Tugba H., 2025. Strabon, Geographika (Cografya): Kitap XI.1-14. LIBRI: Epigrafi, Ceviri ve Elestiri Dergisi. No 11. P. 425-452. DOI: http://www.libridergi.org/2025/lbr-0343
Alakbarli F., Aliyev I., 2000. Silk Road: The Origin of the Mulberry Trees. Azerbaijan International Magazine. Vol. 8.3. P. 52–53.
Aliyarli S., 2000. The Great Silk Road and trade between the Caspian and Europe. Visions of Azerbaijan. Vol. 4.1. P. 42–47.
Ashurbayli S., 2006. Shirvanshahlar dovlati (VI–XVI asrlar) [The State of the Shirvanshahs (6th–16th centuries)]. Baki: Elm. 416 p. [in Azerbaijani].
Atkins M.S., Janz R.F., Kaffenberger W., 2004. The Virtual Silk Highway: a project to bridge the digital divide. Proceedings of the IPSI Conference. Venice. P. 1–8. Available at: https://www2.cs.sfu.ca/~stella/papers/2004/ipsi.pdf (Accessed: 01.03.2026).
Azerbaijan on the Silk Road, 2020. ed. by S. Mustafayev. Baku: Tahsil Publishing House. 344 p.
Demirel S., 2023. Tarihi Ipek Yolu: Hindistan ve Azerbaycan Arasindaki Kulturel ve Ticari Iletisim [The Historical Silk Road: Cultural and Commercial Communication between India and Azerbaijan]. Turkiye-Azerbaycan Iliskilerinin 100. Yili Ozel Sayisi. 10 (2). P. 728–737. [in Turkish]
ICOMOS, 2000. Evaluations of cultural properties. World Heritage Committee, 24th session (Cairns, Australia, 2000). WHC.2000/CONF.204/INF.6 + ADD. Paris: ICOMOS. 273 p.
Kroll J.L., 2006. The Han-Xiongnu heqin Treaty (200–135 B.C.) in the Light of Chinese Political and Diplomatic Traditions. Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities. Vol. 78. P. 109–124.
Lobzhanidze G., 2012. Historical-Legislative Aspects of Silk Road (TRACECA – Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia). 7th Silk Road International Conference. Tbilisi–Batumi. Georgia. P. 340–342.
Polvonov J., 2021. Caravanserais On The Great Silk Road And Their Archeological Site. The American Journal of Social Science and Education Innovations. 3 (02). P. 80–87.
Sangachal karvansarasi. Tarixi abidalarimiz [Sangachal Caravanserai. Our Historical Monuments]. Milli Kimlik Arashdirmalari Portali, 14.10.2020. Available at: https://millikimlik.az/2020/2281/ (Аccessed: 01.03.2026). [in Azerbaijani]
Seyidbeyli M., 2021. Azerbaijan on the Great Silk Road between China and Europe (Historical Survey). Global Journals.
Tapdiqoglu N., 2001. Fuzuli rayonunun toponimləri [Toponyms of the Fuzuli District]. Baki: Adiloglu. 164 p. [in Azerbaijani]
UNESCO. Caravanserais: The Cross-roads of Commerce and Culture along the Silk Roads. Silk Road Online Platform. Available at: https://en.unesco.org/silkroad/content/caravanserais-cross-roads-commerce-and-culture-along-silk-roads (Аccessed: 01.03.2026).
Williams T., 2014. The Silk Roads: an ICOMOS Thematic Study. Charenton-le-Pont: ICOMOS. 154 p.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 M.M. Mустафаев
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
