Махмұт Қашқаридың «Диуан лұғат ат-түрк» еңбегіндегі  лексемалардың этнотілдік түсіндірмесі

Зеки Каймаз

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-159-181

Авторлар

Зеки Каймаз Эгей университеті https://orcid.org/0000-0002-1332-2899

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-159-181

Кілт сөздер:

түркі тілдері, «Диуани лұғат ит-түрк», Махмұт Қашқари, тарихи лингвистика, авторлық комментарий, этимологиялық интерпретация, классификация, фонетикалық және грамматикалық заңдылықтар, семантика, халық этимологиясы

Аннотация

Махмұт Қашқари – түркі әлемі тарихи тұлғаларының бірі, түркі халықтарының өмірі, мәдениеті мен тіліне арналған ортағасырлық бірегей «Диуан лұғат ат-түрк» ескерткішінің авторы. Сөздіктің мазмұнын карта, ауқымды тілдік және мәдени материал құрайды. Махмұт Қашқари сөздігінде алғаш рет түркі этнонимдері көрсетіліп, түркі диалектілерінің (қыпшақ, оғыз) салыстырмалы жіктеуі жасалады, олардың грамматикалық ерекшеліктері сипатталып, сөз мағыналары айқындалады. Ескерткіште келтірілген иллюстрациялық материалдар (мақал-мәтелдер, мәтіндер) түркі халықтарының дүниетанымын, олардың материалдық және рухани мәдениетін жан-жақты ашады. Сөздікте сөздердің шығу тегі, мағынасы мен формаларына қатысты авторлық комментарийлер ұшырасады. Мұндай авторлық комментарийлерге «түбірі осындай; бұл дыбыс орын алмастырған, түсіп қалған, кейін қосылған, алмасқан, осы дыбыстан шыққан; бұл сөз мынадан қысқартылған, қатаң дауыссызға айналған, екі сөз біріктірілген, бұл сөздегі дыбыстар түсіп қалған, белгілі бір сөзден алынған; немесе парсы тілінен алынған, араб тіліне сәйкес түсіп қалған» сынды сипаттамалар жатады. Бұл түсіндірмелерде Махмұт Қашқари түркі тілдерінің фонетикалық заңдылықтарын, грамматикалық ерекшеліктерін, лексемалардың этимологиялық негіздерін айқындайды. Бұл орта ғасыр дәуірі үшін ірі ғылыми жетістік болып саналады әрі Сөздік авторының зерттеушілік дарынын айқын көрсетеді. Мақала авторлық комментарийлерді талдауға, лексемалар мен халач, чигил, ұйғыр, түрікмен және басқа да түркі этнонимдерінің шығу тегін зерделеуге, сондай-ақ лексемаларды фонетикалық, грамматикалық және семантикалық аспектіде зерттеуге бағытталған. Мақала авторы сөздерді төрт топқа жіктеп қарастырады: төл түркі лексикасының этимологиясы, аффиксті морфемалардың (сөз тудырушы және сөз түрлендіруші) мағыналары, кірме сөздер (араб және парсы тілінен енген сөздер) этимологиясы мен түркілік қабат, сондай-ақ шығу тегі белгісіз сөздердің мағыналары. Әрі қарай осы топтардағы фонетикалық заңдылықтар көрсетіледі: сөз түбіріндегі дыбыстардың метатезасы (орын ауыстыруы) eḏgiş/egḏiş; синкопа – сөз ортасындағы дыбыс немесе буынның түсіп қалуы – nerek/ nē kerek; регрессивті ассимиляция заңы igit< egiḏti; дауыссыз дыбыстардың ұяңдануы мен қатаңдануы. Сондай-ақ eren, taparu, alıgsa сынды мысалдардағы -n, -mız, -sA – ru сөз түрлендіруші жұрнақтардың мағыналарына да назар аударылады. Этимологиялық талдауда -daş, -lık/-luk, -nç (kadaş, üçünç, ekinç) тәрізді сөз тудырушы аффикстер арқылы жасалған, сондай-ақ сөздердің бірігуі нәтижесінде пайда болған бірліктердің (topık < top, kasuk < kas, öçüt < öç, terkin < terk, közetti < köz attı; kutaldı < kut aldı; tonattı < ton ıdt) сөзжасамдық әлеуеті де ашылады. Алайда сөзжасам мен морфология бірліктері жеке-жеке емес, бірге қарастырылады. Мақала авторы түркі этнонимдерін интерпретациялауда олардың шығу тегін халықтық этимологияға сүйеніп негіздеу қажет деп есептейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Зеки Каймаз, Эгей университеті

PhD, Әлеуметтік ғылымдар институтының профессоры

Әдебиет

Biyarov B., 2023. Köne türki qağanaty kezindegi Uly Jibek jolynda ornalasqan keybir tarihy etnonimderdiñ etimologiyası [Etymology of some historical ethnonyms located along the Great Silk Road during the time of the ancient Turkic Khaganate]. (Elektrondy resurs). URL: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_54767372_66691872.pdf 31.01.2026). [in Kazakh].

Qashqari M., 1997. Türik tiliniñ sözdigi: (Diwani luğat-it-türik): 3 tomdıq şığarmalar jinağı. Qazaq tiline audarğan, alğı sözi men ğılımi tüsiniктерin jazğan A. Egeubai [Dictionary of the Turkish language: (Diwani lugat-it-turk): a collection of works in 3 volumes. Translated into Kazakh, with a preface and scientific comments by A. Yegeubay]. Almaty: HANT. 1-tom. 593 p. [in Kazakh].

Qashqari M., 1997. Türik tiliniñ sözdigi: (Diwani luğat-it-türik): 3 tomdıq şığarmalar jinağı. Qazaq tiline audarğan, alğı sözi men ğılımi tüsiniктерin jazğan A. Egeubai [Dictionary of the Turkish language: (Diwani lugat-it-turk): a collection of works in 3 volumes. Translated into Kazakh, with a preface and scientific comments by A. Yegeubay]. Almaty: HANT. 2-tom. 528 p. [in Kazakh].

Qashqari M., 1997. Türik tiliniñ sözdigi: (Diwani luğat-it-türik): 3 tomdıq şığarmalar jinağı. Qazaq tiline audarğan, alğı sözi men ğılımi tüsiniктерin jazğan A. Egeubai [Dictionary of the Turkish language: (Diwani lugat-it-turk): a collection of works in 3 volumes. Translated into Kazakh, with a preface and scientific comments by A. Yegeubay]. Almaty: HANT. 1-tom. 600 p. [in Kazakh].

Atalay B., 1939. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Cilt I [Translation of Divanü Lûgat-it Türk. Volume I]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 521 p. [in Turkish].

Atalay B., 1940. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Cilt II [Translation of Divanü Lûgat-it Türk. Volume II]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 336 p +1 harita. [in Turkish].

Atalay B., 1941. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Cilt III [Translation of Divanü Lûgat-it Türk. Volume III]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 452 p. [in Turkish].

Clauson Sir G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press. 341 p.

Eraslan K., Sertkaya O. F., Yüce N., 1979. Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig III, İndeks [Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig III, Index]. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. XV+565 p. [in Turkish].

Ercilasun A.B., Akkoyunlu Z., 2020. Kâşgarlı Mahmûd Dîvânu Lugâti’t-Türk. Giriş-Metin-Çeviri Notlar-Dizin. Tıpkıbasım [Mahmud Kashgari's Divanu Lugati't-Turk. Introduction-Text-Translation Notes-Index. Facsimile Edition.]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 1098 p. [in Turkish].

Huart Cl., 1977. Kazvin [Kazvin]. İslam Ansiklopedisi: Milli Eğitim Basımevi. C. 6. P. 527-528. [in Turkish].

Kurt Ş., 2008. Kitâbu Dîvânı Lugâti't-Türk: Tıpkıbasım – Türkçe Sözcükler, Özel Adlar Dizini [Kitâbu Dîvânı Lugâti't-Türk: Facsimile Edition – Index of Turkish Words and Proper Names]. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. (Kültür Eserleri Dizisi: 433; Yayın No: 3152). [in Turkish].

Sertkaya O. F., 2009. Dîvânüu Lugâti’t-Türk'te Geçen Her Kelime Türkçe Kökenli Midir? Veya Kâşgarlı Mahmûd'un Dîvânü Lugâti’t-Türk'ünde Yabancı Dillerden Kelimeler. Dil Araştırmaları [Are all words in the Divanu Lugati't-Türk of Turkish origin? Or are there words from foreign languages in Mahmud Kashgari's Divanu Lugati't-Türk? (Linguistic Studies)]. C. 5. P. 9-38. [in Turkish].

Şahin İ., 2015. “Türk Dilinde Renk Adı +mAn Sistemi ve {mAn} Ekinin Kökenine Dair” TEKE. 4/1 [“On the Color Name +mAn System in the Turkish Language and the Origin of the {mAn} Suffix” TEKE. 4/1]. P. 45-68. [in Turkish]. DOI: https://doi.org/10.7884/teke.384

Şen S., 2015. Divanü Lugati't-Türk'te Halk Etimolojisi Örnekleri [Examples of Folk Etymology in Divanü Lugati't-Türk]. 7. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri. Cilt II. Elazığ. P. 41-54. [in Turkish].

Taş İ., 2015. Kutadgu Bılıg'de Söz Yapımı [Word Formation in Kutadgu Bilig]. Ankara: Türk Dıl Kurumu Yayınları. 273 p. [in Turkish].