Ларс Йохансонның түркітану салаcындағы іргелі теориялық тұжырымдамалары
Қаралымдар: 20 / PDF жүктеулері: 8
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-242-262Кілт сөздер:
Ларс Йохансон, түркі тіл білімі, типология, салыстырмалы- салғастырмалы тіл білімі, типология, түркі тілдері, әртүрлі жүйедегі тілдер, аспектуалдык, эвиденциалдылық, тілдік байланыстар, тіл құжаттамасы, ареалдық және мәдени сипаттамаларАннотация
Ғылым докторы, профессор Ларс Йохансон – әйгілі ғалым, ғылымның көрнекті ұйымдастырушысы, лингвистика, тілдік типология және түркітану саласындағы алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Ол Еуропалық типологиялық мектептің негізін салушылардың және жетекшілерінің сапынан орын алып, түркі тіл білімінің түркітанудағы дербес ғылыми бағыт ретінде орнығуына үлкен үлес қосты. Лингвистикалық идеяларының ауқымдылығы мен болжамдар жасаудағы батылдығы оның бірқатар іргелі еңбегінде көрініс тапты. «Түрік тіліндегі аспект категориясы» (Aspekt im Turkischen, 1971) және «Түркі тілдік байланыстарының құрылымдық факторлары» (Structural Factors in Turkic Language Contacts, 2002) монографиялары түркі тіл білімі мен типологиялық теорияның дамуына зор ықпал етті. «Еуропа тілдеріндегі аспект категориясы» (Aspect in the languages of Europe, 2023) атты іргелі еңбегі түркі тілдеріндегі етістік түрін зерттеудің өзіндік қорытындысына және сонымен қатар әртүрлі жүйедегі тілдердің аспектуалдық типологиясы үшін теориялық-әдіснамалық тұғырға айналды. Профессор Л. Йохансон салыстырмалы-типологиялық, ареалдық және мәдени сипаттамаларды ескере отырып, түркі тілдерін диахрондық және синхрондық қырларынан жан-жақты пайымдады. Ғалымның етістік түрі, эвиденциалдылық, жойылып бара жатқан түркі тілдерінің проблемаларын зерттеу саласындағы ой-пікірлері оның классикалық іргелі еңбектеріне негіз болды. Эвиденциалдылық түрлерін зерттеу Л.Йохансонның ғылыми қызметінде жетекші орын алады. Ол түркі тілдеріндегі эвиденциалдылықты зерттеудің теориялық-әдіснамалық базасын жасап берді. Эвиденциалдылық сөйлеушінің ақпарат көзіне деген қатынасын көрсететін айтылым параметрлерінің бірімен байланысты. Тілдік байланыстар тұжырымдамасы «Кодты көшіру. Тілдердің қабылдаушы және тасымалдаушы тұрпатындағы әлеуеті» (Code Copying. The Strength of Languages in Takeover and Carry-over Roles, 2023) атты монографиясында жүйеленді. Кодты көшіру (code copying) моделі тілдік байланыстарды сипаттауда теориялық тұрғыдан маңызды тәсіл болып табылады, ол тек лексиканы ғана емес, морфологияны, синтаксисты, семантика мен прагматиканы да қамтиды. Ғалымның зерттеулерінде сипатталған идеялар мен болжамдар көптеген жас зерттеушілерге әрі қарай өз ғылыми жетекшілерінің ойларын дамытуға және жалғастыруға серпін берді. Л.Йохансонның жетекшілігімен орындалған көптеген диссертациялар түркі тілдеріндегі жойылып бара жатқан түркі тілдерінің грамматикалық құрылымын, аспектуалдықты, тілдік байланыстарды зерттеуге арналды Профессор Л. Йохансонның бастамасымен 1997 жылдан бастап түркі тіл білімі мәселелеріне арналған Turkic Languages (Түркі тілдері) журналы ұйымдастырылды Л.Йохансонның редакциясымен электрондық форматта «Tүркі тілдері мен лингвистикасы эциклопедиясы» (Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics, 2023) ғылыми еңбегінің негізгі тараулары әзірленіп, жарияланды, сондай- ақ «Түркі тілдері» (The Turkic Languages, 2021) классикалық анықтамалық еңбегінің қайта өңделген және толықтырылған екінші басылымы жарыққа шықты.
Downloads
Әдебиет
Aydemir, Ahmet İbrahim, 2009. Konverbien im Tuwinischen. Eine Untersuchung unter Berücksichtigung des Altai-Dialekts. Turcologica 80. Promotion. Wiesbaden: Harrassowitz.
Abish Ainur & Csató Eva, 2011a. Recent developments in Kazakh as spoken in the People’s Republic of China. In: Turkic Languages. 15. P. 275-290.
Abish Ainur& Csato Eva, 2011b. Language attitudes and linguistic habits of young Kazakhs in Xinjiang. Kazakh in post-Soviet Kazakhstan: Proceedings of the International Symposium on Kazakh. P. 159–175. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvc2rkbb.15
Abish Ainur, 2016. Modality in Kazakh as spoken in China. (Turcologica 107). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. 259 p. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvc770j9
Auyeskhan Raima, 2022. An overview of Mongolic-Kazakh linguistic relations with a focus on the Kazakh variety spoken in Mongolia. G. Clauson, T. Tekin (Eds.). Türkçe ve Moğolca Sempozyumu. Istanbul. P. 271-281.
Auyeskhan Raima, 2023. Status of Kazakh language in Mongolia. International Journal of Eurasian Linguistics. №4(2). P. 107–131. DOI: https://doi.org/10.1163/25898833-00420026
Баскаков Н. А., 1969. Введение в изучение тюркских языков. М.: Высшая школа. 383 с.
Биболатұлы Бекасыл, 2011. Жұлдызнама. Ред: Жолдасбеков М., Астана: Күлтеггін баспаханасы. Астана: Күлтегін. 371 б.
Биболатұлы Бекасыл, 2017. Zikzal (Зикзал). Астана: Халақ аралық Түркі Академиясы. 912 б.
Текин Талат, 1980. Проблема классификации тюркских языков. Проблема современной тюркологии: материалы ІІ всесоюзной тюркологической конференции 27-29 сентября 1976. Алма-Ата: Наука. Matrerialy vsesojuznoj tjurkologiceskoj konferencii. Алма-Ата. C. 387-390.
Этникалық қазақтардың тілдік, әлеуметтік-мәдени және білім беру аспетілеріне бейімделу үдерістері, 2025. Астана: Л.Н.Гумилев ат.ЕҰУ. 346 б.
Buder, Anja, 1989. Aspekto-temporale Kategorien im Jakutischen. Turcologica. 5. Wiesbaden: Harrassowitz.
Dwyer, Arienne M., 1998. The texture of tongues: languages and power in China. In: DOI: https://doi.org/10.1080/13537119808428529
Safran W. (Ed). Nationalism and Ethnoregional Identities in China. Frank Cass. P. 68–85
Çelik [Kutalmış], Mehmet, 1997. Die Vergangenheitsformen im Kasachischen. Mainz.
Demir, Nurettin, 1993. Postverbien im Türkeitürkischen: Unter besonderer Berücksichtigung eines südanatolischen Dorfdialekts. Turcologica 17. Wiesbaden: Harrassowitz.
Zharkynbekova S.K., Tazhibayeva S.Zh., & Filchenko A.U., 2025. Problems of preserving the Kazakh language in China: Threats of extinction and ways of solution. Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. 18(3). P. 502–515. DOI: https://doi.org/10.17516/1997-1370-0457 DOI: https://doi.org/10.17516/1997-1370-0457
Johanson, Lars, 1971. Aspekt im Türkischen: Vorstudien zu einer Beschreibung des türkeitürkischen Adpektsystems. Uppsala Universitet. Almqvist & Wiksell. URL - http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:299911)
Johanson, Lars, 1998a. Code-copying in Irano Turkic. Language Sciences 20. P. 325-337 DOI: https://doi.org/10.1016/S0388-0001(98)00007-2
Johanson, Lars, 1998b. Sprachliche Feldforschung in der heutigen Turkologie. In: Laut & Ölmez (eds.). P. 153-161.
Johanson Lars, 1998d. The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge. P. 82-83. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003243809-6
Johanson, Lars & Csató, Éva Á. (eds.), 1998. The Turkic languages. London: Routledge.
Johanson, Lars, 2000a. Turkic Indirectives. In: Johanson, Lars & Utas, Bo (Eds). Evidentials. Turkic, Iranian and Neighboring Languages. Berlin: Mounton de Gruyter. P. 61-87. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110805284.61
Johanson, Lars, 2000b. Viewpoint operators in European languages. In: Dahl, Ӧsten. (Editor). Tense and Aspects in the Languages of Europe. Berlin & New-York: De Guyter Mounton, P. 27-187. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110197099.1.27
Johanson Lars, 2000c. Linguistic convergence in the Volga area. In: Gilbers, Dicky & Ner bonne, John & Schaeken, Jos (eds.): Languages in contact. (Studies in Slavic and General
Linguistics 28.) Amsterdam & Atlanta: Rodopi. P. 165-178.
Johanson Lars, 2002. Structural factors in Turkic language contacts. With an introduction by Bernard Comrie. London: Curzon
Johanson Lars, 2020. The classification of the Turkic languages. - The Oxford Guide to the Transeurasian Languages First edition. Eds: Martine Robbeets and Alexander Savelyev, Oxford University Press. P. 104-114. DOI:10.1093/oso/9780198804628.003.0009 DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780198804628.003.0009
Johanson, Lars, 2001. Discoveries on the Turkic Linguistic Map. Swedish Research Institute in Istanbul, Publications 5. Stockholm: Swedish Research Institute in Istanbul. 56 p.
Johanson Lars & Csato Eva, 2022. Turkish. In: Johanson, Lars & Csató, Éva Á. (eds.) The Turkic Languages. Second Edition. (Routledge Family Series.) London & New York: Routledge. P. 195–223. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003243809-13
Johanson, Lars, 2023a. Aspect in the languages of Europe. Ankara: Nobel Publisher. 224 p.
Johanson Lars, 2023b. Code Copying. The Strength of Languages in Take-over and Carryover Roles. Leiden: Brill Academic Publishers. P. 149. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004548459
Johanson, Lars, 2023d. Classification of Turkic Language. In: Lars Johanson (Ed.), Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online: Leiden: Brill Academic Publishers.
Johanson, Lars, 2024. Documentation of Turkic in comparative linguistics. In: Csató É. Á., Karakoç B. (Eds.) Language and Documentation in Comparative Turkic Linguistics. Ankara. P. 9–19.
Johanson Lars with Éva Á. Csató, 2025. Lingua Turcica Agemica. The Gospels of Matthew and John in Middle Azeri from 17th Century Isfahan. Wiesbaden: Harrassowitz. URL - https://www.harrassowitz-verlag.de/title_8496.ahtml
In Memory of Prof. Dr.. h.c. Lars Johanson. LINGUIST List 36.3837 Mon. Dec. 15. 2025 URL: https://linguistlist.org/issues/36/3837/
Hess, Michael, 2008. Relativische Prädikationen im Baschkirischen. Promotion 1997. Turcologica 70. Wiesbaden: Harrassowitz.
Haig Geoffrey, Nau, Nicole., Schnell, Steffan, Wegener Claudia, 2011. Documenting Endangered Languages: Achievements and Perspectives. Berlin/Boston: De Gruyter Mouton. P. 339. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110260021
Kirchner, Mark, 1992. Phonologie des Kasachischen. Untersuchungen anhand von Sprachaufnahmen aus der kasachischen Exilgruppe in Istanbul. Teil 1: Untersuchungen. Teil 2: Texte. Turcologica 10. Promotion 1989. Wiesbaden. Professor at the University of Giessen.
Lehmann, Christian, 1983. Directions for interlinear morphemic translation. Folia Linguistica. № 16. P. 193-224. DOI: https://doi.org/10.1515/flin.1982.16.1-4.199
Menz, Astrid, 1999. Gagausische Syntax: Eine Studie zum kontaktinduzierten Sprachwandel. Turcologica 41. Promotion 1998. Wiesbaden: Harrassowitz.
Ragagnin, Elisabetta, 2011. Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia: Description and Analysis. Turcologica 76. Promotion 2007. Wiesbaden: Harrassowitz. Associate Professor at the University of Venedig.
Sallabank, Julia, Sallabank, J., 2011. Norman languages of the Channel Islands: Current situation, language maintenance and revitalization. Shima: The International Journal of Research into Island Cultures. 5(2). 19-44. https://www.shimajournal.org/issues/v5n2/e.-Sallabank-Shima-v5n2-19-44.pdf
Schönig, Claus, 1984. Hilfsverben im Tatarischen. Promotion 1983. Wiesbaden: Franz Steiner.
Tazhibayeva, Saule, Nevskaya Irina, Mutali Aliya& Kadysqyzy Aygul, 2018. Kazakh Language as spoken in China: Problems and Research Perspectives. Bulletin of L.N.Gumilyov ENU. Philology Series. Vol.124. (3). P. 59–68. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2018-124-3-59-68 DOI: https://doi.org/10.32523/2616-678X-2018-124-3-59-68
Tazhibayeva, Saule, Nevskaya Irina, Mutali Aliya, Kadysqyzy Aygul, 2023. Lexical peculiarities of Kazakh as spoken in China. Turkic Studies Journal. №4. P. 130-145. DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-130-145
Woodbury, Antony, 2003. Defining documentary linguistics. In: Peter Austin (Ed) P.Austin (Ed.). Language Documentation and Description. Vol. 1. London: SOAS. P. 35-51
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 С.Ж. Тажибаева, И.А. Невская
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
