Қазақ, әзербайжан және саха тілдеріндегі этнолексиканың  семантикалық эволюциясы (көне түркі түбірлері негізінде)

Шабнам Хасанли-Гарибова; Жадыра Айдарбекова; Әлия Амангелдіқызы

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-237-262

Авторлар

Шабнам Хасанли-Гарибова Әзербайжан Ұлттық Білім академиясы https://orcid.org/0000-0003-0912-4504
Жадыра Айдарбекова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0002-8789-095X
Әлия Амангелдіқызы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0000-4154-3990

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-237-262

Кілт сөздер:

этнографиялық лексика, көне түркі түбірлер, семантика, салыстырмалы талдау, түркі тілдері, қазақ тілі, саха (якут) тілі, әзербайжан тілі, семантикалық өзгерістер, түркі дүниетанымы

Аннотация

Зерттеудің мақсаты – қазақ, саха (якут) және әзербайжан тілдеріндегі көне түркі морфемалары негізінде қалыптасқан этнографиялық лексиканың семантикалық ерекшеліктерін сипаттау және салыстырмалы сипаттамасын жасау. Түбір морфема тілдің таңбалық бірлігі ретінде өзінің лексикалық мағынасы арқылы шындық болмыстағы затпен байланысты білдіреді, бұл мағына тарихи және этномәдени тұрғыдан айқындалуы мүмкін. Мақала қазақ, саха (якут) және әзербайжан тілдеріндегі түп тамыры көне түркі түбірлеріне барып тірелетін этнографиялық лексиканың қазіргі семантикалық құрылымының, ұқсастықтары мен айырмашылықтарының салыстырмалы сипаттамасына арналған. Аталған үш тілдің таңдалуы олардың генетикалық және типологиялық ортақтығына қарамастан, ареалдық тұрғыдан айтарлықтай алшақтығымен түсіндіріледі. Бұл қазіргі түркі тіл дерінің түбір морфемаларында ежелгі семантикалық қабаттардың қалай сақталғанын анықтауға, сондай-ақ әртүрлі мәдени-тарихи ортаға байланысты түркі сөздеріндегі семантикалық өзгерістерді көрсетуге мүмкіндік береді. Зерттеу барысында Көне түркі сөздігі (ДТС) және этимологиялық сөздіктер негізінде негізгі семантикалық салаларға қатысты 16 көне түркі түбірі іріктеліп алынды: табиғи орта (su, kün, taş, kök, jol); көшпелі шаруашылық (at, mal, süt, kümüş); әлеуметтік қатынастар (kiši, aqa, beg, bala); рухани мәдениет (til, baš, jüräk). Әрбір түбір бойынша Көне түркі сөздігінен барлықлексика-семантикалық нұсқалар (ЛСН) анықталып, олардың қазіргі зерттеліп отырған тілдердегі дамуы түсіндірме сөздіктер мен ұлттық корпустар (QazCorpus, SakhaCorpus, AZLEKS) деректері арқылы қадағаланды. Салыстырмалы, семантикалық және контекстік талдау әдістері қолданылды. Қазіргі семантикалық жағдайдың негізгі сипаттамалары анықталды: номинативті семантиканың сақталуы, метафоралық мағыналардың болуы, семантикалық тарылу мен кеңею нәтижелері. Табиғи орта және материалдық мәдениет лексикасы жоғары тұрақтылық танытатыны, ал әлеуметтік қатынастар мен рухани сала лексикасы метафоралануға, мағынаның тарылуына немесе кеңеюіне бейім екендігі анықталды. Ареалдық тұрғыдан ең айқын семантикалық ерекшелік якут тілінде тіркелді, бұл субстраттық факторлар мен ерекше мәдени ортаның әсерімен түсіндіріледі. Якут тілінде архаикалық элементтер де (көне мағыналардың сақталуы), инновациялар да (семантикалық ығысулар, жаңа коннотациялардың дамуы, мысалы, тыл «сөз» мағынасында, аҕа «әке» мағынасында) байқалады. Қазақ және әзербайжан тілдері семантикада ұқсас модельдерді көрсетеді. Зерттеуде көшпелі шаруашылыққа, әлеуметтік статусқа және дүниетанымдық концептілерге қатысты этнографиялық лексемаларға ерекше назар аударылады. Оларды салыстыру ежелгі категориялардың тұрақтылығын да, әлеуметтік құрылымның өзгеруі және басқа факторлар нәтижесінде пайда болған семантикалық айырмашылықтарды да көрсетеді. Әртүрлі тарихи даму жағдайындағы тілдерде ортақ семантикалық модельдердің сақталуы олардың біртұтас түркі тілдік негізге жататындығын дәлелдейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Шабнам Хасанли-Гарибова, Әзербайжан Ұлттық Білім академиясы

филология ғылымдар докторы, Тіл білімі институты

Жадыра Айдарбекова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, түркітану кафедрасының меңгерушісі

Әлия Амангелдіқызы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD докторант

Әдебиет

Apresyan Yu. D., 1974. Leksicheskaya semantika: Sinonimicheskie sredstva yazyka [Lexical Semantics: Synonymic Means of the Language]. Moscow: Nauka. 366 p. [in Russian].

Alimbai N., 2011. Qazaqtynn etnografialyq kategoriyalar, ugymdar men ataularynyn dasturli juiesi: entsiklopediĭa [The Traditional System of Kazakh Ethnographic Categories, Concepts and Names: Encyclopedia]. Vol. 1: A-D. Almaty: DPS. 735 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2004. 100-volume series. Vol. 10: Dini dastandar [Religious Dastans]. Astana: Foliant. 360 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2004. 100-volume series. Vol. 33: Batyrlar jyry [Heroic Epics]. Astana: Foliant. 364 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2005. 100-volume series. Vol. 16: Dini dastandar [Religious Dastans]. Astana: Foliant. 328 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2005. 100-volume series. Vol. 19: Gashyqtyq dastandary [Love Dastans]. Astana: Foliant. 328 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2005. 100-volume series. Vol. 22: Gashyqtyq dastandary [Love Dastans]. Astana: Foliant. 304 p. [in Kazakh].

Babalar Sözi, 2006. 100-volume series. Vol. 28: Tarikhi jyrlar [Historical Epics]. Astana: Foliant. 367 p. [in Kazakh].

Baskakov N. A., 1969. Vvedenie v izuchenie tyurkskikh yazykov. [Introduction to the Study of Turkic Languages]. Moscow: Nauka. 383 p. [in Russian].

Dybo A.V., 2013. Etimologicheskiy slovar’ bazisnoy leksiki tyrkskikh yazykov. [Etymological Dictionary of the Basic Lexicon of Turkic Languages]. Astana: Turkic Academy. 616 p. [in Russian].

Yeskeyeva M.K., 2022. Sary ūiğyr tіlіndegі maqal-mätelder. [Proverbs and sayings in Sary (Yellow) Uighur language]. Turkic Studies Journal. 4(2). Р. 56-71. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-56-71

Kononov A. N., 1980. Grammatika yazyka tyurkskikh runicheskikh pamyatnikov VII-IX vv. [Grammar of the Language of Turkic Runic Inscriptions of the 7th–9th Centuries]. Leningrad: Nauka. 254 p. [in Russian].

Qaidar A., 2013. Qazaqtar ana tili äleminde (étnolingvistikalyq sözdik). [Kazakhs in the World of the Native Language (Ethnolinguistic Dictionary)]. Vol. 3: Nature. Almaty: Sardar. 607 p. [in Kazakh].

Qusaiynov A.K., 2017. Qazaq etnografiasynyn 6 tildi qysqasha sozdigi. [Concise Kazakh Ethnographic Dictionary in 6 Languages]. Almaty: Rond&A. 301 p. [in Kazakh].

Lady M., 2011. Akhtylğan: A Novel. Part 1. Yakutsk: Bichik. 377 p. [in Yakut].

Nadelyaev V.M, 1969. Drevnetyurkskiy slovar' [Old Turkic Dictionary]. Leningrad: Nauka. 677 p. [in Russian].

Pekarsky E.K, 1959. Slovar' yakutskogo yazyka (2-e izd.). [Dictionary of the Yakut Language (2nd ed.)]. Leningrad: USSR Academy of Sciences. 970 p. [in Russian].

Polivanov E. D., 1986. Mutatsionnye izmeneniya v zvukovoy istorii yazyka. In: Statyi po obshchemu yazykoznaniyu. [Mutational Changes in the Sound History of the Language. In: Articles on General Linguistics]. Moscow: Nauka. 376 p. [in Russian].

Sevortyan E.V., 1974. Etimologicheskiy slovar' tyurkskikh yazykov. [Etymological Dictionary of Turkic Languages]. Moscow: Nauka. 767 p. [in Russian].

Sleptsova P.A., 2006. Tolkov slovar' yakutskogo yazyka (Bukvy G, D, D', I). [Explanatory Dictionary of the Yakut Language (Letters G, D, D', I)]. Novosibirsk: Nauka. 844 p. [in Russian and Yakut].

Shaimerdinova N.G., 2022. The word-formation potential of affixes in the ancient Turkic runic texts. Turkic Studies Journal. 3. Р. 118-127. http://doi.org/10.32523/2664-5157-20223-118-127

Shcherbak A.M., 1977. Ocherki po sravnitel'noy grammatike tyurkskikh yazykov (Leksika). [Essays on the Comparative Grammar of Turkic Languages (Lexicon)]. Leningrad: Nauka. 191 p. [in Russian].

Yakovlev V. S.-Dalan, 1993. Tygyn Darkhan. Yakutsk: Bichik. 509 p. [in Yakut].

Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, 2006. (4 cilddə) [Explanatory Dictionary of the Azerbaijani Language (4 vols.)]. Bakı: Şərq-Qərb. [in Azerbaijani].

AZLEKS, 2026. Äzirbaijandyk elektrondyq leksikografiyalyq sözdik.[ Azerbaijani Electronic Lexicographic Dictionary] [electronic resource]. https://azleks.az/. (accessed February 4, 2026). [in Azerbaijani].

Clauson G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press. 988 p.

Doerfer G., 1963. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. 557 p. [in German].

Həsənli-Qəribova Ş.R., 2015. XI-XII əsrlər türk dillərinin etnoqrafik leksikası. [Ethnographic Lexicon of the Turkic Languages of the 11th–12th Centuries]. Baku: Azerbaijan National Academy of Sciences. 325 p. [in Azerbaijani].

Johanson L., 1998. “The Turkic Language Family.” In The Turkic Languages. London: Routledge. 512 p.

Naskali Emine G., Mustafa Ş., 1997. Türk Dünyası El Kitabı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. 778 p. [in Turkish].

QazCorpus, 2026. Qazaq tiliniñ ulttyq korpysy. [National Corpus of the Kazakh Language [electronic resource]. https://qazcorpus.kz/. (Аccessed: February 3, 2026). [in Kazakh].

Räsänen M., 1969. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. 533 p. [in German].

SakhaCorpus, 2026. Natsionalʹnyy korpus yakutskogo yazyka. [National Corpus of the Yakut (Sakha) Language. [electronic resource]. https://sakha-corpus.ysn.ru/. (Аccessed: February 3, 2026). [in Yakut].

SakhaLang, 2024. Yakutskiy yazyk: elektronnaya informatsionnaya sistema. [Yakut Language: Electronic Information System] https://igi.ysn.ru/sakhalang (Аccessed: 09 December 2025). [in Yakut].

Sozler.im, 2026. Sozler.im: Azerbaijan Proverbs and Idioms. https://www.sozler.im. (Аccessed: February 3, 2026). [in Azerbaijani].

Tekin T., 1968. A Grammar of Orkhon Turkish. Bloomington: Indiana University. 419 p.

Uğurlu M., 2004. “Türk Lehçeleri Arasında Kelime Eş Değerliği.” Bilig №29. 12 p. [in Turkish].