Эпиграфический памятник «Карсакпайская надпись» на сопке Алтыншокы  в ландшафте военного конфликта 1391 года Амира Тимура

Э.Р.  Усманова; Р.М.  Жумашев; Г.Т.  Едгина; И.П.  Панюшкина

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-198-228

Авторлар

Э.Р. Усманова Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті https://orcid.org/0000-0003-1625-5086
Р.М. Жумашев Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті https://orcid.org/0009-0004-9806-3997
Г.Т. Едгина Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті https://orcid.org/0000-0003-1380-0077
И.П. Панюшкина Аризона университеті https://orcid.org/0000-0001-8854-2637

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-198-228

Кілт сөздер:

Әмір Темір, Тоқтамыс, Алтыншоқы, Ұлытау, Қарсақпай жазуы, эпиграфика, ұйғыр жазуы, шағатай тілі, жад орны, әскери қақтығыс ландшафты, тарихи жад, Темір әулетінің саяси мәдениеті

Аннотация

Мақала Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы 1391 жылғы әскери жорығы барысында пайда болған Алтыншоқы мәдени-тарихи кешенін (Ұлытау облысы, Қазақстан) пәнаралық тұрғыдан зерттеу болып табылады. Әскери қақтығыс ландшафтын материалдық нысандар сакралды-мемориалдық мәнге ие болған ерекше тарихи-мәдени кеңістік ретінде талдау басты назарда ұсталды. Мәтіннің алғашқы аудармашысы Н.Н. Поппе (1940 ж.) «Қарасақпай жазуы» деп анықтама берген «Темір тасы» эпиграфиялық ескерткіші және қорған-оба «жад орнын» қалыптастырған тұтас кешеннің өзара байланысты бөлшектер ретінде қарастырылады. Әдіснамалық негізді тарихи оқиғаны материалдық ортада рәміздік тұрғыдан орнықтыру механизмдерін анықтауға мүмкіндік беретін lieu de mémoire тұжырымдамасы құрайды. Мұндай ұстаным археологиялық, тарихи және дереккөздік мәліметтерді бірыңғай талдамалық модельге ұйыстыруды қамтамасыз етеді. Эпиграфиялық ескерткіш Әмір Темір дәуіріндегі түркі жазуы дәстүрінің сабақтастығын бейнелейді. Шағатай мәтіні үшін ұйғыр графикасын пайдалану көне түркі тәжірибесінің сақталуын танытса, араб формуласы мен түркі мәтінін ұштастыру ислам идеологиясы және далалық мемлекеттік-әкімшілік дәстүр синтезін көрсетеді. Жазудың қостілділігі мен композициясының ерекшелігі оны исламның киелі дискурсы мен далалық саяси мәдениеттің дәстүрлі формаларын байланыстыратын билікті заңдастырудың құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, жазу Темір әулетінің мәдени және идеологиялық саясатын зерттеу үшін маңызды дереккөз болып табылады. Мәтіннің көлденең бағдары ескерткіштің маңызды эпиграфиялық ерекшелігін білдіреді. Ол ұйғыр жазуының монументалды эпиграфика мен тас тақтаға бейімделуін көрсетіп, материалдық мәдениет пен хатқа түсірудің өңірлік тәжірибесі аясындағы графикалық дәстүрдің трансформациясын куәландырады. Бұл ерекшелік қолжазбалық ортадан тас эпиграфикаға көшу кезіндегі жазу нормаларының икемділігін айқындап береді. Бұған қоса, ол техникалық және кеңістіктік факторлардың мәтіннің визуалды құрылымына тигізетін әсерін танытады. Жазу Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы (1391 ж.) жорығының саяси-мемориалдық айғағы ретінде қызмет етеді. Осы ретте эпиграфиялық ескерткіш тарихи жадты жаңғыртудың әрі ортағасырлық түркі мәдениетіндегі билікті рәміздеудің материалдық құралы ретінде көрінеді. Ғұрыптық-жылутехникалық құрылыс ретінде түсіндірілетін қорғанмен бірге, Алтыншоқы кешені түркі-моңғол дәстүрлерін, ислам идеологиясын және далалық ландшафты игерудің жергілікті табиғи-мәдени тәжірибесін ұштастырып, әскери қақтығыс кеңістігін киелілендірудің ерекше үлгісі болып табылады. Бұл кешен тарихи жад пен саяси символиканы қалыптастырудағы материалдық нысандардың рөлін жаңаша пайымдауға жол ашады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Э.Р. Усманова, Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті

жетекші ғылыми қызметкер

Р.М. Жумашев, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор, Археология, этнология және Отан тарихы кафедрасы

Г.Т. Едгина, Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті

PhD, профессордың ассистенті, Археология, этнология және Отан тарихы кафедрасы

И.П. Панюшкина, Аризона университеті

PhD, зерттеуші профессор, Жылдық сақиналар зертханасы

Әдебиет

Akhmedov B.A., Mukminova R.G., Pugachenkova G.A., 1999. Amir Temur. Zhizn' i obshchestvenno-politicheskaya deyatel'nost'. [Amir Temur. Life and socio-political activities]. Tashkent: Universitet. 263 p. [in Russian].

Bartol'd V.V., 1963. Sochineniya. Obshchiye raboty po istorii Sredney Azii [Works. General works on the history of Central Asia]. V. II. P. 1. M.: Izd-vo Vost. lit-ry. 1024 p. [in Russian].

Bartol'd V.V., 1992. Tsarstvovaniye Timura. Tamerlan: Epokha. Lichnost'. Deyaniya. [he Reign of Timur. Tamerlane: Era. Personality. Deeds]. ed. R. Rakhmanaliyev Izd-vo «Gurash». P. 412–459 [in Russian]. Р. 472-489 [in Russian].

Bobrov L.A., 2015. Komandnyy sostav armii Amira Timura v Kondurchinskoy bitve 1391 g. [Command staff of Amir Timur’s army in the Battle of Kondurchin in 1391]. Zolotaya Orda: istoriya i kul'turnoye naslediye: sbornik nauchnykh materialov [Golden Horde: history and cultural heritage: collection of scientific materials]. Otv. red. A.K. Kushkumbayev. Astana: IP «BG-PRINT». P. 111–135. [in Russian].

Grigor'yev A.P., Telitsin N.N., Frolova O.B., 2004а. Nadpis' Timura 1391 g. [Timur’s Inscription of 1391]. Istoriografiya i istochnikovedeniye istorii stran Azii i Afriki. [Historiography and source studies of the history of Asian and African countries]. Issue XXI. St. Petersburg: P. 3–24. [in Russian].

Grigor'yev A.P., Telitsin N.N., Frolova O.B., 2011в. Nadpis' Timura 1391 g. [Timur’s Inscription of 1391]. Tyurkskiye narody Yevrazii v drevnosti i srednevekov'ye. red. kol. S.G. Klyashtornyy (pred.). T.I. Sultanov, V.V. Trepavlov [Turkic peoples of Eurasia in ancient times and the Middle Ages. ed. S.G. Klyashtorny (chairman). T.I. Sultanov, V.V. Trepavlov]. M.: Izdatel'skaya firma «Vostochnaya literatura» RAN. Р. 109-129 [in Russian].

Ivanin M. I., 1992. Sostoyaniye voyennogo iskusstva u sredneaziatskikh narodov pri Timarlane. Tamerlan: Epokha. Lichnost'. Deyaniya. [The State of Military Art among the Central Asian Peoples under Timur]. ed. R. Rakhmanaliyev Izd-vo «Gurash». P. 412–459 [in Russian].

Zhukovskaya N.L., 1988. Kategorii i simvolika traditsionnoy kul'tury mongolov. [Categories and symbolism of traditional culture of the Mongols.]. M.: Izd-vo «Nauka». 198 p. [in Russian].

Znak Timura na sopke Altynshoky: sb. st. i publikatsiy [Timur's sign on Altynshoky hill: collection of articles and publications]. Gl. red. Usmanova E.R. Karaganda: LtdTengri. 192 p. [in Russian].

Kitaba – epigraficheskiye nadpisi islamskogo mira. Islamosfera [ Kitaba – epigraphic inscriptions of the Islamic world. Islamosphere] [Electronic resource] https://islamosfera.ru/kitaba-epigraficheskie-nadpisi-islamskogo-mira. (Accessed at: 15.03..2026) [in Russian].

Kostyukov V.P., 2009. Neskol'ko zamechaniy k pokhodu Timura 1391 g. [Several remarks on Timur’s campaign of 1391]. Voprosy istorii i arkheologii Zapadnogo Kazakhstana [Questions of history and archeology of Western Kazakhstan]. № 2 (Iss. 11). P.120–138. [in Russian].

Kramarovskiy M.G., 2005. «Kamen' Timura» kak fenomen chingisidskoy istorii i kul'tury [“Timur’s Stone” as a Phenomenon of Chinggisid History and Culture]. Zolotaya Orda. Istoriya i kul'tura: katalog vystavki k 1000-letiyu Kazani [Golden Horde. History and Culture: Catalogue of the Exhibition for the 1000th Anniversary of Kazan]. SPb.: Slaviya. P. 167–170. [in Russian].

Lopatkin I. N., 2023. Rekonstruktsiya Yuzhno-Ural'skogo etapa karatel'nogo pokhoda voysk Tamerlana na Zolotuyu Ordu 1391 goda [Reconstruction of the South Ural stage of the punitive campaign of Tamerlane's troops against the Golden Horde in 1391]. Izvestiya Yugo-Zapadnogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Istoriya i parvo [Bulletin of the South-West State University. Series: History and Law]. V. 13. № 4. P. 163–177. [in Russian].

Mirgaleyev I.M., 2007. Materialy po istorii voyn Zolotoy Ordy s imperiyey Timura [Materials on the history of the wars of the Golden Horde with the empire of Timur]. Kazan': Institut istorii AN RT. 108 p. [in Russian].

Mirgaleyev I.M., 2011. Bitvy Toktamysh-khana s Aksak Timurom. Voyennoye delo Zolotoy Ordy: problemy i perspektivy izucheniya [Battles of Tokhtamysh Khan with Aksak Timur. Military affairs of the Golden Horde: problems and prospects of study]. Otv. red. i sostavitel' I.M. Mirgaleyev. Kazan': Institut istorii im. Sh. Mardzhani AN RT. P. 170–182. [in Russian].

Mirgaleyev I.M., 2009. Nadpis' Aksak Timura: neskol'ko zamechaniy po prochteniyu [The inscription of Aksak Timur: several comments on reading]. Zolotoordynskaya tsivilizatsiya [Golden Horde civilization]. Issue 2. Kazan': Izdatel'stvo «Fen» AN RT., P. 121–127. [in Russian].

Nora P., Ozuf M., ZH. de Pyuimezh, Vinok M., 1999. Frantsiya-pamyat' [France-memory]. Trans. from fr.: Dina Khapayeva. SPb.: Izd-vo S.-Peterb. un-ta. P. 17-50. [in Russian].

Panyushkina I., Usmanova E., Uskenbay K., Kozha M., Dzhumabekov D., Akhatov G., & Jull A., 2022. Chronology of The Golden Horde in Kazakhstan: 14C dating of Jochi Khan mausoleum. Radiocarbon. 64 (2). Р. 323-331.

Ponomarev A.I., 1945. Popravki k chteniyu «nadpisi Timura» [Corrections to the reading of the “Timur inscription”]. Sovetskoye vostokovedeniye [Soviet Oriental Studies]. M.: L. V. 3. P. 222–224. [in Russian].

Poppe N.N., 1940. Karasakpayskaya nadpis' Timura [The Karasakpai inscription of Timur]. Trudy otdela Vostoka Gosudarstvennogo Ermitazha [Transactions of the Oriental Department of the State Hermitage Museum]. L., V. 2. P. 185–187. [in Russian].

Ru Zhan-Pol', 2007. Tamerlan [Tamerlane]. M.: Izd-vo «Molodaya gvardiya». 286 p. [in Russian].

Sarsekeyev M., 1980. Satpayev. Zhizn' zamechatel'nykh lyudey [Satpayev. Life of Remarkable People]. M. 319 p. [in Russian].

Sembi M., 2014. Ulytau. Kratkiy entsiklopedicheskiy slovar' istoricheskikh toponimov Kazakhstana [Brief encyclopedic dictionary of historical toponyms of Kazakhstan]. Comp. I.V. Yerofeyeva. Almaty: KazNIIK. P. 427–431. [in Russian].

Snesarev G.P., 1969. Relikty domusul'manskikh verovaniy i obryadov u uzbekov Khorezma [Relics of pre-Muslim beliefs and rituals among the Uzbeks of Khorezm]. M.: Izd-vo «Nauka». 336 p. [in Russian].

Tizengauzen V.G., 1941. Sbornik materialov, otnosyashchikhsya k istorii Zolotoy Ordy [Collection of materials related to the history of the Golden Horde.]. T. II. Izvlecheniya iz persidskikh sochineniy sobrannyye V.G. Tizengauzenom i obrabotannyye A.A. Romaskevichem i S.L. Volinym [Extracts from Persian works collected by V.G. Tiesenhausen and processed by A.A. Romaskevich and S.L. Volin]. M.-L.: Izd-vo AN SSSR. 307 p. [in Russian].

Usmanova E.R., Panyushkina I.P., 2023. Landshafty voyennogo konflikta Zolotoy Ordy v Ulytau: kompleksy Karasuyr i Altynshoky [Landscapes of the Golden Horde military conflict in Ulytau: the Karasuyr and Altynshoky complexes]. Drevniye i srednevekovyye gosudarstva i soyuzy nomadov Yevrazii v kontekste novykh arkheologicheskikh i pis'mennykh istochnikov: materialy Mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii, posvyashchennoy 70-letiyu arkheologa, d.i.n., professora A.N. Podushkina [Ancient and medieval states and unions of nomads of Eurasia in the context of new archaeological and written sources: Proceedings of the International scientific and practical conference dedicated to the 70th anniversary of the archaeologist, Doctor of Historical Sciences, Professor A.N. Podushkin] (g. Shymkent, 17–18 marta 2023 g.). Almaty: Institut arkheologii imeni A.KH. Margulana. P. 130-139 [in Russian].

Usmanova E.R., Zhumashev R.M., Kozhakhmetov B.S. Tleubergenov T.A. 2025. Znaniye i sokhraneniye pamyati o «kypchakskom» pokhode Amira Timura 1391 goda [Knowledge and Preservation of the Memory of Amir Timur's Campaign Against the Kipchaks in 139]. Povolzhskaya arkheologiya. № 2 (52). P.143–154 [in Russian].

Usmanova E.R., Zakharov S.V., Panyushkina I.P., 2025. Prirodno-istoričeskie lokusy Ulusa Džuči v Ulytau [Natural History Loci Ulus Juchi in Ulytau]. Golden horde legacy: Materials of the VIII International Golden Horde Forum “Pax Tatarica: Medieval Sources and Historical Context”. Bolgar-Kazan. June 9–11. Issue 6. Kazan. P. 293-306 [in Russian].

Fedchenko O.D., 2022. Pokhod Tamerlana na Desht-i Kipchak v 1391 godu [ Tamerlane's campaign against Desht-i Kipchak in 1391]. Tyurkologicheskiye issledovaniya [Turkic studies]. V. 5. № 4. P. 44–55. [in Russian].

Fomin V.N., Usmanova E.R., Zhumashev R.M., Pokussayev A.V., Motuza G., Omarov Kh.B., Kim Yu. Yu, Ishmuratova M.Yu., 2008. Chemical-technological analysis of slags from the Altynshoky complex. Bulletin of the University of Karaganda-Chemistry. Р. 64–74. [in English].

Eliade Mircha, 1987. Kosmos i istoriya [Space and history]. M.: Progress. 312 p. [in Russian].

Ure J., 1980. The trail of Tamerlane. London: Constable. 206 p. [in English].

Yakubovsky A.Yu., 1946. Timur [Timur]. Voprosy istorii [Questions of history]. No. 8-9. P. 42-74 [in Russian].