Қазақстанның оңтүстігіндегі ортағасырлық қыш қазан  тұтқалары: морфологиялық ерекшеліктері мен хронологиясы

Ералы Ақымбек; Нұрғали Несіпбай

doi:10.32523/2664-5157-2025-4-17-39

Авторлар

Ералы Ақымбек Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты https://orcid.org/0009-0007-9093-5342
Нұрғали Несіпбай Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ https://orcid.org/0000-0002-0603-4514

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-17-39

Кілт сөздер:

Түркі, Оңтүстік Қазақстан, орта ғасыр, керамика, қазан, тұтқа, морфология, жіктелуі, хронология, қыш ыдыстар, тұтқаның формалары

Аннотация

Аталған мақала Қазақстанның ортағасырлық қалалық және қоныстық ескерткіштерінен табылған асүйлік керамиканың, атап айтқанда, қыш қазан тұтқаларының морфологиялық ерекшеліктерін, типологиясын және хронологиясын зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі – ортағасырлық қыш ыдыстардың жекелеген бөлшектері (ернеуі, тұтқасы) бойынша арнайы талдаулардың жеткіліксіздігімен байланысты. Қазақстан аумағындағы ортағасырлық қыш бұйымдарды зерттеу ХХ ғ. ортасынан бастап жүйелі түрде жүргізілді. Алғашқы кезеңдерде зерттеулердің басым бөлігі қоныстар мен қалалардың стратиграфиясын және керамика кешендерін сипаттауға бағытталды. Алайда қазан түрлерінің аймақтық ерекшеліктері арнайы талдау нысанына айналмады.
Жұмыстың мақсаты – Қазақстанның оңтүстік аймақтарының (Сырдария-Қаратау, Шу-Талас, Жетісу) қалаларындағы қазан тұтқаларының түрлерін жіктеп, олардың Орталық Азия (Соғды, Ферғана) және Батыс Қазақстан аймақтарымен ұқсастықтары мен айырмашылықтарын хронологиялық тұрғыдан анықтау. Зерттеу барысында морфологиялық талдау, топтау-жіктеу әдістері, стратиграфиялық және тарихи салыстырмалы талдаулар қолданылды. Негізгі материал ретінде аталған өңірлерлерден табылған археологиялық деректер пайдаланылды. Қыш қазандардың жасалу технологиясы (қолмен жапсыру, көзеші шарығы) мен саз құрамы (құм, майда тас) сипатталды. Нәтижесінде, қазан тұтқаларының негізгі екі морфологиялық типі айқындалды: доға және жарты ай тәрізді. Бұл түрлердің алғашқы үлгілері VI–VII ғғ. («кеңгір» кезеңі, Құлан қаласының соғды жазулы тұтқасы) қалыптасып, кеңінен тараған. Доға тәрізді және оның модификациялары (шиыршықталған, үшбұрыш тәрізді) Шу Талас өңірінде (Тараз, Төменгі Барысхан) VIII-XII ғғ. аралығында кең таралған. Сонымен қатар тұтқалардың формасы мен тұтқаларының жапсырылу тәсілдері жетілдіріліп, аймақтық нұсқалар пайда болған. Талас өңіріндегі үшбұрыш тұтқалы қазандар табылған ескерткіштердің радиокөміртектік мерзімі IX ғ. басы мен XII ғ. басын көрсетті. Көп үлгілері (Тараз, Ақтөбе-1) кездеседі. Кейбір орталықтарда көп тұтқалы қазандардың болуы олардың тек утилитарлық емес, сонымен қатар сәндік қызмет атқарғанын көрсетеді. Сондай-ақ қазан тұтқаларының пішіндік ерекшеліктерін сипаттауда қолданылатын теңеулер мен атаулардың әркелкілігіне байланысты терминологиялық мәселелер ұсынылды. Жүргізілген салыстырулар IX ғ. Сырдария өңірінен Еділ бойына (Самосделка) оғыз тайпаларының қоныс аударуымен байланысты ортақ мәдени элементтердің болғанын дәлелдейді. Қазан тұтқаларының негізгі типтері Оңтүстік Қазақстан қалаларында XV ғасырға дейін асүйлік мақсатта жиі қолданыста болғандығы анықталды. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның аймақтық қыш жасау дәстүрлерінің даму динамикасын анықтауға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Ералы Ақымбек, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

PhD, жетекші ғылыми қызметкер

Нұрғали Несіпбай, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

докторант, кіші ғылыми қызметкер

Әдебиет

Aitkul Kh.A., Zheleznyakov B.A., Zikiriya D.K., 2021. Keramika poseleniya Rakhat IX – nachala XIII vv. [Predvaritelnye rezultaty polevykh issledovaniy v ushchele Rakhat v 2021 g.]. Vestnik KazNU. Seriya istoricheskaya. 103(4). P. 101–111. [in Russian]. DOI: https://doi.org/10.26577/JH.2021.v103.i4.10

Ageeva E.I., Patsevich G.I., 1958. Trudy Instituta Istorii, Arheologii i Etnografii [Proceedings of the Institute of History, Archaeology and Ethnography]. Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR. [in Russian].

Akymbek E.S., 2017. Shu onіrіnіn ejelgі jane ortagasyrlyk keramikasy (Kordai audanynyn materialdary boiynsha) [Ancient and medieval ceramics of the Shu region (based on the materials of the Kordai district)]. Almaty: Margulan Institute of Archaeology. 112 p. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Shagyrbaev M.S., Nurgali N.B., 2022. In: Ongar A. Euryazyalyk dalalyk orkeniet: adam zhane tarihi-madeni orta [Proceedings of the 5th International Congress on the Archaeology of the Eurasian Steppe, Turkistan, 11–14 October 2022], vol. 3. Almaty-Turkistan: Margulan Institute of Archaeology. P. 157–168. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Shagirbayev M.S., Nurgali N.B., 2022. In: Zhumatayev R.S. XIV Orazbaevskie chteniya [14th Orazbayev Readings]. Almaty: Kazakh University. P. 22-43. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Zheleznyakov B.A., Shagirbayev M.S., Nurgali N.B., Abir R.K., 2023. In: Kalshabaeva B.K. Kazіrgі kezendegі Euraziya arheologiyasy, etnologiyasy jane muzeologiyasynyn ozektі maselelerі: jana tuzhyrymdar men natijeler [Actual problems of archaeology, ethnology and museology of Eurasia at the present stage]. Almaty: Kazakh University. P. 109–120. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Shagyrbaev M.S., Nurgali N.B., 2023. Kazakstan Arheologiyasy [Kazakhstan Archaeology], 2(20). P. 186–202. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Shagyrbaev M.S., Nurgali N.B., 2024. Kazakstan Arheologiyasy [Kazakhstan Archaeology], 1(23). P. 256–287. [in Kazakh].

Akhrarov I., 1966. In: Shishkin V.A. (ed.). Istoriya materialnoi kultury Uzbekistana [History of material culture of Uzbekistan], vol. 7. P. 125–131. [in Russian].

Baitanaev B.A., 2007. K voprosu o topografii i stratigrafii gorodishcha Sayram [On the issue of topography and statography of the Sairam settlement]. Izvestiya Natsionalnoy Akademii Nauk Respubliki Kazakhstan. Seriya obshchestvennykh nauk, 1. P. 62–180. [in Russian].

Baipakov K.M., 1972. Keramika srednevekovogo Kulana. Poiski i raskopki v Kazakhstane [Medieval Kulan Ceramics: Excavations and Surveys in Kazakhstan]. Alma-Ata: Nauka. P. 77–98. [in Russian].

Baipakov K.M., 1986. Srednevekovaya gorodskaya kultura Yuzhnogo Kazakhstana i Semirechya (VI – nachalo XIII v.) [Medieval urban culture of Southern Kazakhstan and Semirechye (6th – early 13th centuries)]. Alma-Ata: Nauka. 256 p.[in Russian].

Baipakov K.M., Kapekova G.A., Voyakin D.A., Maryashev A.N., 2011. Ejelgi zhane orta gasyrlardagy Taraz ben Zhambyl oblysynyn qazynalary [Treasures of Ancient and Medieval Taraz and the Zhambyl Region]. Taraz: Arkheologiyalyk Saraptama. 618 p. [in Kazakh].

Baipakov K.M., Akymbek E.S., 2014. In: Baipakov K.M. (ed.). Arheologiyanyn shynyna shykkan [Ascension to the crowns of archaeology]. Almaty: Margulan Institute of Archaeology. P. 394–406. [in Kazakh].

Bernstam A.A., 1950. Trudy Semirechinskoy arkheologicheskoy ekspeditsii “Chuyskaya dolina” [Works of the Semirechye Archaeological Expedition “Chu Valley”]. Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR, 4. Moscow–Leningrad. 158 p. [in Russian].

Bubnova M.A., 1963. In: Kozhemyako P.N. Arheologicheskie pamyatniki Talasskoy doliny [Archaeological sites of the Talas Valley]. Frunze: Ilim. P. 225-262. [in Russian].

Zholdasbaev S., 2016. Karataudyn soltustigindegi songy ortagasyrdagy kalalar [Late medieval cities in the northern Karatau]. Turkistan: Seit. 115 p. [in Kazakh].

Zilivinskaya E.D., 2012. Svyazi Zhetysu i basseyna Syrdari s Nizhniem Povolzhem v khazarskiy i domongolskiy periody [Connections between Zhetysu and the Syr Darya basin with the Lower Volga region during the Khazar and pre-Mongol periods. Almaty. History of the Millennium]. In: Almaty. Istoriya tysyacheletiya, Proceedings of the International Conference “Drevnyaya i srednevekovaya urbanizatsiya Evrazii”. vol. 3. Almaty. P. 92–102. [in Russian].

Kalmenov M.D., 2023. Srednevekovye pamyatniki Ustyurta i Mangistau na karavannykh putyakh (X–XIV vv.) [Medieval monuments of Ustyurt and Mangystau along caravan routes (10th–14th centuries)]. Materialy i issledovaniya po arkheologii Kazakhstana, XVI. Almaty: Margulan Institute of Archaeology. 168 p. [in Russian].

Kasenov M.S., 2015. Talas onіrіnіn otyrykshylyk madenietі (VІ–VІІІ gg.) [Settlement culture of the Talas Region (6th–8th centuries)]. Atyrau: Dosmukhamedov Atyrau State University. 180 p. [in Kazakh].

Kozhemyako P.N., 1963. In: Kozhemyako P.N. (ed.). Arheologicheskie pamyatniki Talasskoy doliny [Archaeological sites of the Talas Valley]. Frunze: Ilim. P. 145–225. [in Russian].

Kuznetsova O.V., Nurjanov A.A., 2008. Izvestiya Natsional’noy akademii nauk Respubliki Kazakhstan. Seriya obshchestvennykh nauk [News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series]. 1. P. 165–171. [in Russian].

Kuznetsova O.V., 2012. Predvaritel’noe issledovanie kollektsii keramiki s poseleniya Almaty (Almarasan). In: Almaty. Istoriya tysyacheletiya. vol. 3. P. 52–30. Almaty. [in Russian].

Kuznetsova O.V., Saveleva T.V., 2019. Goncharnoe remeslo v srednevekovom Talgare. Al’bom [Pottery craft in medieval Talgar. Album]. Almaty: IA KN MON RK Publ. 220 p. [in Russian].

Maksimova A.G., Mershiev M.S., Vainberg B.I., Levina L.M., 1968. Drevnosti Chardary (Arheologicheskie issledovania v zone Chardarinskogo vodohranilishcha) [Antiquities of Chardara (Archaeological research in the Chardara reservoir area)]. Alma-Ata: Gylym. [in Russian].

Makhanbayeva N., Voyakina N., 2007. Izvestiya Natsional’noy akademii nauk Respubliki Kazakhstan. Seriya obshchestvennykh nauk [News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series]. 1. P. 107–125. [in Russian].

Mukhtarova G.R., Zheleznyakov B.A., Tulegenov T.Zh., 2020. Srednevekovaya keramika poseleniya Rakhat. Kazakstan Arheologiyasy [Kazakhstan Archaeology]. 3(9). P. 92–102. [in Russian].

Nurzhanov A.A., Akymbek E.S., 2012. Arheologicheskie raskopki gorodishche Merkev polevom sezone 2007 goda [Archaeological excavations of the Merkev settlement during the 2007 field season]. Izvestiya Natsional’noy akademii nauk Respubliki Kazakhstan. 3. P. 94–107. [in Russian].

Popov P.V., 2017. Lepnaya keramika iz nizhnikh sloev gorodishcha Samosdelka v Astrakhanskoy oblasti [Molded ceramics from the lower layers of the Samosdelka settlement in the Astrakhan region]. Obshchestvo: filosofiya, istoriya, kultura. 2. P. 52–57. [in Russian].

Samashev Z., Kuznetsova O., Plakhov V., 2008. Sarayshyqtyn kysh buyimdary [Pottery of Saraishyk]. Almaty. 264 p. [in Kazakh].

Senigova T.N., 1972. Srednevekovyı Taraz [Medieval Taraz]. Alma-Ata: Nauka Publ. 217 p. [in Russian].

Tolegenov A.K., 2022. Ortagasyrlyk Kastek kalasynyn keramykasy [Ceramics from the medieval town of Kastek]. Kazakstan Arheologiyasy [Kazakhstan Archaeology]. 1(15). P. 70–81. [in Kazakh].

Toleubaev A.T., Zhumataev R.S., Shagirbaev M.S., Ergabilov A., 2017. Alakol oypatyndagy ortagasyrlyk kalalardyn keramika keshni (salystrmaly taldau) [Ceramic complexes of medieval cities in the Alakol lowland (comparative analysis)]. In: Turkistan aymagyndagy arkheologiyalyk eskertkishterdin sabaktastygy [Continuity of Archaeological Sites of the Turkistan Region]. Turkistan: IP Seit. P. 145–154. [in Kazakh].

Shagirbaev M.S., 2013. Erte ortaghasyrlyk Asusay kalashygynyn kysh ydystary [Pottery from the early medieval town of Asusay]. Vestnik Kazakhskogo Natsional’nogo Universiteta. 4(71). P. 187–198. [in Kazakh].