The features of steppe civilization in the works  of Shokan Ualikhanov

Аурика Серубаева; Тенгеш Каленова

doi:10.32523/2664-5157-2023-3-92-109

Авторлар

Аурика Серубаева М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті
Тенгеш Каленова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-3-92-109

Кілт сөздер:

Шоқан Уәлиханов, дала өркениеті, көшпенділер, қазақ, қырғыз, ауыз әдебиеті, шежіре, ру-тайпа, жазба деректер.

Аннотация

Мақалада ХІХ ғасырда өмір сүрген қазақтың көрнекті ғалымы, этнографы Шоқан Уәлихановтың жазбаларындағы дала өркениетінің ерекшеліктеріне қатысты мәліметтері мен көзқарастары талдауға алынады. Авторлар Ш.Уәлихановтың төл еңбектері, аудармалары мен хаттары сияқты дереккөздерді, сондай-ақ басқа да авторлардың еңбектерін пайдалана отырып, ғалымның қазақ этногенезіне қатысты зерттеулерін, оның ішінде «қазақ» сөзінің этимологиясы, қазақ этносының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуына және көшпелі қоғамдардың ішкі құрылымына қатысты мәліметтері мен ойларын алға тартады. Зерттеуде Ш.Уәлихановтың тарихнамаға қосқан үлесі және оның қазақ халқы мен қоғамының қалыптасуын терең түсініп, басқа ғалымдардың бұрын жіберген қателіктерін түзегендігі айқындалады. Ш.Уәлиханов түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеуде ортағасырлық шығыс деректерінен Қадырғали Жалайырдың «Жылнамалар жинағы», Әбілғазы Баһадүрдің «Түрік шежіресі», Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» және Қашғардан әкелінген «Сұтұқ Бұғрахан тарихы», «Тұғлық Темір хан тарихы», «Қожалар тарихы», «Абумүслим Мауризи» қолжазбаларын пайдаланған,
сонымен қатар қазақ және қырғыз халқының «Едіге», «Манас» жырларын дерек ретінде қолданысқа жаратып, ғылыми айналымға енгізген. Ол «Манас» жырының «Көкетай ханның ертегісі» атты бөлімін тұңғыш рет орыс тіліне аударып, оған ғылыми интерпретация жасады. Ш.Уәлихановтың қазақ ортасында білімді адамдармен қарым-қатынаста болуы, Омбы кадет корпусында білім алуы оның көшпелі қоғам мен отырықшы елдер арасындағы ерекшеліктерді ажырата білуіне мүмкіндік берді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Аурика Серубаева, М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті

PhD, «Тарих және география» кафедрасының доценті м.а.

Тенгеш Каленова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, «Саясаттану» кафедрасының доценті

Әдебиет

Aidarova H., 1945. Chokan Ualikhanov [Chokan Salikhanov]. Alma-Ata: KazOGYZ. 198 р. [in Russian]. Abuev K., 2006. Kazakhstan: tarikh zhane tagylym [Kazakhstan: history and lessons. Astana: Elorda. 320 p. [in Kazakh].

Abuev K., 2016. Chokan Valikhanov iyego sovremenniki [Chokan Valikhanov and his contemporaries]. Kokshetau: KGU im. Sh. Ualikhanova. 387 p. [in Russian].

Artykbayev Zh.O., 2012. Qazaq shejiresi: uly dala tarıhynyn qaınar kozi jane tujyrymdamasy [Kazakh genealogy: source and concept of the history of the Great Steppe]. Astana: Altın kitap. 495 р. [in Kazakh].

Abzhanov H., 2010. Shoqan zhane tulgatanu [Shokan and personality] // Egemen Kazakhstan. 22 Qazan [in Kazakh].

Valikhanov Ch.Ch., 1904. Sochineniye [Composition] Pod.red. N.I. Veselovskogo. SPb.: Tipografiya Glavnogo Upravleniya Udelov. 531 p. [in Russian].

Valikhanov Ch., 1986. Izbrannyye proizvedeniya [Selected works]. M.: Nauka. 414 p. [in Russian].

Valikhanov Ch., 1985.Sbornik so chineniy v pyatitomakh [Collected works in five volumes]. Alma-Ata: Glavny redactor Kazakhskoy sovetskoy entsiklopedii. Vol. 2. 416 р. [in Russian].

Dulatova D., 1976. Shoqan – tarıhshy [Shokan-historian]. Almaty: Qazaqstan. 69 р. [in Kazakh].

Jeenbekova S.S., 2013. Povsednevnayazhizn’ kyrgyzov v issledovaniyakh Chokana Valikhanova [Everyday life of the Kyrgyz in the studies of ChokanValikhanov // Vestnik KRSU. T. 13. No6. P. 14-17. [in Russian].

Esmagambetov K.L., 2010. Shokandy shetel kalay tanyp-bіlude? Galymnyn zhogalgan kolzhazbalary turaly oy [How is Shokan recognized abroad?A thought about the lost manuscripts of the scientist]. // Egemen Kazakhstan. 10 Qarasha [in Kazakh].

Erzhebaeva A., 2011. Şoqan turalı Turkiyada ne jazilgan? [What was written about Shokan in Turkey? // Abay – respublikalıktauelsizfolklorlıq-etnografiyalıqadebi-korkemjurnal. No2. P. 17-20. [in Kazakh].

Zhandarbek Z., 2008. Qazaq ayyz adebıeti ulgilerindegi tarıhı derekterdi paıdalanu joldary. Respwblgkalıq gılımi-teoriyalıq konferenciya materialdarı «Tawelsiz Qazaqstan tarixın zerttewdin ozekti maseleleri» [Ways to use historical source on samples of Kazakh oral literature. Materials Republican Scientific and Practical Conference «Actual problems of studying the history of independent Kazakhstan. Astana. P.99-109 [in Kazakh].

Komekov B.E., 2015 Qazaq memlekettiliginin tarıhy jane Qazaq handygy [History of Kazakh statehood and the Kazakh Khanate]. Almaty: Kazakhskiy universitet. 46 р. [in Kazakh].

Komekov B.E., 2011. «Qazaq» ugymy bastapqyda aleymettik magynaga ie boldy [The concept of «Kazakh» originally had a social meaning]. Bayterek. No12 P. 1-5 [in Kazakh].

Karasaev G., 2009. Resey zertteushileri Shoqan Ualıkhanov turaly [About Russian researchers Shokan Ualikhanov // Qazaq tarihy.No1. P. 35-37. [in Kazakh].

Kairkhanova F.K., 2010. Shoqan Ualıkhanov qazaq halqynyn dasturli madenıeti tyraly. Khalykaralykˌ gylymy-praktikalykˌ konferensiya materialdary «Naslediye Sh. Valikhanova v kontekste vsemirnoy istorii» [Shokan Ualikhanov on the traditional culture of the Kazakh people. Materials International Scientific and Practical Conference «The legacy of Sh.Sh. Ualikhanov in the context of world history]. Semey. P. 46-54 [in Kazakh].

Langlois Sh.V.,Segnobos Sh., 2015. Tarikhty zertteuge kіrіspe [Introduction to the study of history]. Astana: Foliant. 280 p. [in Kazakh].

Orazbekov A., 1985. Shoqan Ualıkhanov [Shokan Ualikhanov]. Almaty. 15 р. [in Kazakh].

Strelkova I.I.,1990. Valikhanov [Valikhanov]. Izd.2-ye. Moskva: Molodaya gvardiya. 298 p. [in Russian].

Serubaeva A.T., 2015. Ualıhanov zertteulerindegi qazaq etnogenezi men Qazaq handygyna qatysty derekter. Khalykaralykˌ gylymy-praktikalykˌ konferensiya materialdary «Qazaq handyge tarehının ozekti maselelerin zerdeleu»[Source on Kazakh ethnogenesis and the Kazakh Khanate in the studies of Sh. Valikhanov. Materials International Scientific and Practical Conference «Study of actual problems of the history of the Kazakh Khanate»]. Astana,Р. 152-157 [in Kazakh].

Suleimenov R.B., Moiseev V.A., 1985. Shokan Ualikhanov – shygystanyshy [Shokan Ualikhanov – Orientalist]. Twğanına 150 jıl tolwına oray. Almaty: Gılım. 112 р. [in Kazakh].

Turdaliyeva Ch.D., 2009. Istoriya i kul’tura kyrgyzov v trudakh zapadnykh puteshestvennikov i issledovateley (ХІХ-ХХ vv.): avtoref. ... dokt. istor. nauk. Bishkek.39 p. [in Russian].

Ualikhanov Sh. Sh., 2010. Kop tomdyq shygarmalar jınagy [Collection of multi – volume works]. Almaty: Tolağay grwpp. Vol. 1. 376 p. [in Kazakh].

Umurzakov S.Ch., 1996. Valikhanov kakgeograf-issledovatel’ Kyrgyzstana. Posvyashchennoy pervoy zapisi eposa «Manas» Ch. Valikhanovym: materialy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii [Valikhanov as a geographer-researcher of Kyrgyzstan.Dedicated to the first recording of the epic «Manas» by Ch. Valikhanov: materials of the international scientific conference] // Bishkek: Ilim. P. 48-55. [in Russian].

Ualikhanov Sh. Sh., 2010. Kop tomdyq shygarmalar jınagy [Collection of works]. Almaty: Tolagai group. Vol. 2. Almaty. 464 р. [in Kazakh].

Khafizova K.Sh., 2010. Chokan Valikhanov v kitayskoy istoriografii. Sh. Ualikhanov zhane XXI gasırdagı gumanitarlık gılım: kornekti qazaq galımı Sh. Ualikhanovtın 175 jıl. arnalgan gıl.-prakt. konf. mater.[Chokan Valikhanov in Chinese historiography. Sh. Ualikhanov and humanitarian science in the 21st century: мaterials International Scientific and Practical Conference]. Almati: Tarikh tagılımı. P. 77-86. [in Russian].

Kumekov B., Kartova Z., 2021. А source study analysis of Amir Timur’s waquf diploma issued by the Turkestan mosque of Khoja Ahmet Yasavi at the end of the XIV- the beginning of the XV century. Turkic Studies Journal, 1(2). P. 52–59. https://doi.org/10.32523/tsj.02-2019/2-6