Some issues in the study of  medieval belt sets worn by Turkic warriors

Талғат Молдабай; Алибек Абилев

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-58-77

Авторлар

Талғат Молдабай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0001-7148-8945
Алибек Абилев Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0005-2268-3820

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-58-77

Кілт сөздер:

түркі жауынгерлері, белбеу гарнитурасы, тоға, айылбас, белбеу жиын тықтары, типология, хронология, ою-өрнек семиотикасы, Еуразия даласы, түріктану

Аннотация

Мақала V-XV ғғ. Еуразия дала кеңістігінде түркі жауынгерлерінің белдік гарнитаруасын кешенді талдауға арналған. Алтай, Шығыс Қазақстан, Жетісу, Еділ-Орал, Каспий маңы, Солтүстік Кавказ сияқты жергілікті мәдени-тарихи ареалдар бойынша қолданыстағы археологиялық материалдарды жалпылау негізінде түркі жауынгерлерінің белдік жиынтықтарының негізгі типологиялық, конструктивтік және ою сипаттамалары қарастырылады. Мақалада тоғалардың, айылбастардың, белдік бөлшектерінің негізгі морфологиялық түрлерін жүйелеуге әрекет жасалды. Белдік жиынтықтары дамуының бес хронологиялық өзара байланысты көкжиектері анықталды. Жұмыс барысында түркі, қытай, соғды, Иран-Кавказ қолөнер дәстүрлері мен түркі жауынгерлері арасында әлеуметтік стратификация мен символдық функцияларды қайта құруға мүмкіндік берген белбеулердің әлеуметтік семантикасы арасындағы этномәдени атрибуция, кросс-мәдени ықпал мәселелеріне ерекше назар аударылды. Зерттеу жұмысы белбеулердің әлеуметтік-мәртебелік семантикасы биліктің маркерлері ретінде, сонымен қатар әскери элита мен рулық сәйкестікті анықтайды. Аталған жұмыс металл, типологиялық-статистикалы және деректанулық зерттеулер үшін біріңғай ғылыми қор құруға бағытталған. Жұмыс мақсаты V-XV ғғ. түркі жауынгерлері белдік жиынтықтары бойынша материалдарға ғылыми талдау және кешендік біріктіру болып табылады, сонымен қатар негізгі типологиялық топтарды, хронологиялық көкжиектерді, әлеуметтік-дәрежелік функцияларды айқындау және белбеу жиынтығы элементтерінің кросс-мәдени ықпалын зерделеу. Зерттеу жұмысы барысында келесі әдістер қолданылды: технологиялық талдау металл қалыңдығын, құю техникасын, құралдардың іздерін, өзге аймақтық қолөнер орталықтары әдістерінің (мысалы, эмальдау, соғу, безендіру, зерлеу және т.б.) қолданылуын анықтауға көмектеседі және құю, штамптау, соғу, эмальдау, безендірудегі «импорттық» әсерді зерделейді; тарихи салыстырмалы әдіс түркілердің металл бұйымдарын қытай баламаларымен, соғдылық белбеу жиынтықтарымен, ирандық және кавказдық үлгілермен салыстыруға көмектесіп, мәдени байланыстар мен өзге мәдениеттің ықпал ету деңгейі негізінде бұйымдардың шығу тегін, металлдан жасалған көркемдік бұйымдардың хронологиясын нақтылауға септігін тигізеді; ою-өрнектің семиотикалық әдісі аң стилін, геральдикалық сарындарды, белбеу жиынтықтары элементтерінің ұлттық мифологиялық бейнелерін, оның иесінің дәрежелік және идеологиялық сипатын зерттеуге септігін тигізді және өзге де әдістер қолданылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Талғат Молдабай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, түркітану кафедрасының доценті

Алибек Абилев, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Ambroz A.K., 1971. Problemy` rannesrednevekovoj xronologii Vostochnoj Evropy` [Problems of Early Medieval Chronology in Eastern Europe]. Ch. I. SA № 2. P. 96-123. [in Russian].

Arzhanceva I.A., 1987. Poyasa na rospisyax Afrasiaba [Belts in the paintings of Afrasiab]. IMKU. Issue .21. Tashkent. P. 92-114. [in Russian].

Arslanova F., 2013. Ocherki srednevekovoj arheologii verhnego Priirtysh'ya [The sketches of medieval archaeology of the Upper Irtysh]. Astana: Izdatel'skaya gruppa filiala Instituta arheologii im. A.H. Margulana v g. Astana. 405 p. [in Russian].

Bisembaev A., 2003. Arheologicheskie pamyatniki kochevnikov srednevekov'ya Zapadnogo Kazahstana (VIII-XVIII vv.) [Archaeological monuments of medieval nomads in Western Kazakhstan]. Ural'sk. 232 p. [in Russian].

Dobzhansky V.N., 1990. Naborny`e poyasa kochevnikov Azii [Assembled belts of Asian nomads]. Novosibirsk: NGU. 164 p. [in Russian].

Dobzhansky V.N., 1991. Poyas: funkcii i semantika [Belt: functions and semantics]. Problemy` srednevekovoj archeologii Yuzhnoj Sibiri i sopredel`ny`kh territorij. Novosibirsk. P. 109-119. [in Russian].

Zhanibekov O., 1996. Kazakhskij kostyum [Kazakh costume]. Almaty: Oner. 189 p. [in Russian].

Kilunovskaya M.E., Semenov V.A., Semenov A.V., Busova V.S., 2021. Poyasny`e nabory` v kul`ture kochevnikov Tuvy [Belt sets in the culture of the nomads of Tuva]. Novy`e issledovaniya Tuvy. № 1. P. 30-50. [in Russian].

Kovalevskaya V.B., 1979. Poyasny`e nabory` Evrazii IV-IX vv. Pryazhki [Eurasian belt sets from the 4th to 9th centuries. Buckles]. M.: Nauka. SAI. E1-2. 112 p. [in Russian].

Komar A.V., 2005. Rangovaya semantika naborny`x poyasov kochevnikov Vostochnoj Evropy` VII- nach. VIII v. [Rank semantics of the typesetting belts of Eastern European nomads in the 7th–early 8th centuries]. Sugdejskij sbornik. Vy`p. II. Kiev-Sudak: Akademperiodika. P. 160-188. [in Russian].

Kubarev G.V., 2005. Kul`tura drevnix tyurok Altaya (po materialam pogrebal`ny`x pamyatnikov) [The culture of the ancient Turks of Altai (based on materials from burial sites)]. Novosibirsk: Izdatel`stvo Instituta archeologii i e`tnografii SO RAN. 400 p. [in Russian].

Margulan A.X., Kady`rbaev M.K., Orazbaev A.M., 1966. Drevnyaya kul`tura Central`nogo Kazakhstana [Ancient culture of Central Kazakhstan]. Almaty: Nauka. 436 p. [in Russian].

Samashev Z., Ajtkali A., 2024. K izucheniyu signifiki muzhskih naborny`h poyasov drevnih tyurkov [On the study of the significance of ancient Turkic men's belt sets]. Kazakhstan arkheologiyasy. № 2 (24). P. 11-26. [in Russian].

Samashev Z.S., Chotbaev A.E., Besetaev B.B., 2023. Novy`e danny`e o snaryazhenii loshadi rannesakskogo vremeni [New data on horse equipment from the Early Saka period]. Archeologiya Kazakhstana. №2. P.9-29. [in Russian].

Saxyanov G.G., Teterin Yu.V., 2014. Poyasny`e nabory` drevnetyurkskogo vremeni iz pamyatnikov mezhdurech`ya Eniseya i Chuly`ma (po materialam mogil`nikov Markelov My`s I i Markelov My`s II) [Belt sets from the Old Turkic period found in monuments between the

Yenisei and Chulym rivers (based on materials from the Markelov Mys I and Markelov Mys II burial grounds)]. Vestn. Novosib. Gos. Un-ta seriya: Istoriya, filologiya. V. 13. Issue 5: Arkheologiya i e`tnografiya. P. 152-160. [in Russian].

Solovev A.I., 2003. Oruzhie i dospehi. Sibirskoe vooruzhenie: ot kamennogo veka do srednevekov`ya [Weapons and armor. Siberian weaponry: from the Stone Age to the Middle Ages]. Novosibirsk: «Infolio» press. 224 p. [in Russian].

Ukrasheniya narodov Sibiri [Jewellery of the peoples of Siberia], 2006. SPb.: MAE` RAN. 344 p. [in Russian].

Firdousi, 1957. Shahname [Shahnameh]. Tom pervy`j. Moskva: Izdatel`stvo Akademi nauk SSSR. 675 p. [in Russian].

Khudyakov Yu.S., 1986. Vooruzhenie kochevnikov Yuzhnoj Sibiri i Central`noj Azii [Weapons of the nomads of Southern Siberia and Central Asia]. Novosibirsk: Nauka. 268 p. [in Russian].

Shhulga P.I., 2008. Snaryazhenie verkhovoj loshadi i voinskie poyasa na Altae [Horse riding equipment and military belts in Altai]. Ch.I: Ranneskifskoe vremya. Barnaul: Azbuka. 276 p. [in Russian].

Golden P.B., 1992. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. 483 p.

Heritage of the Great Steppe: masterpieces of jewelry art, 2018. Volume V. Art language. The exhibition catalogue. Astana. 476 p.

The Cambridge History of early Inner Asia, 2008. Cambridge: Cambridge university press. 494 p.