Ортағасырлық Сығанақ қаласының кесенелеріндегі жерлеу инвентарі: алғашқы мұсылман жерлеу орындарындағы ескі наным-сенім сарқыншақтары
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-8-32Кілт сөздер:
Сығанақ, ортағасырлық қала, кесене, сәулет ескерткіші, жерлеу дәстүрі, қыш қаптама, қазба, кесік, қорым, археологияАннотация
XIV ғасырдың бірінші жартысында Алтын Орда мемлекетінде ислам мемлекеттік дін ретінде қабылданып, идеологиялық, саяси және әлеуметтік өзгерістер орын алды. Осы кезеңнен бастап ақсүйектер бейіттерінің үстіне кесенелер тұрғызыла бастады. Бұл үдеріс Сығанақ қаласында да орын алды. Жергілікті билеушілер, ақсүйектер мен дін өкілдерінің бейіттерінің үстіне кесенелер тұрғызылып, некрополдер пайда болды. Ортағасырлық Сығанақ қаласында орналасқан кесенелерді зерттеу ХІХ ғ. екінші жартысында басталып, соңғы жылдары кешенді түрде жүргізіліп келеді. Қазіргі таңда 9 кесене орны зерттеліп, XIII ғ. соңы – XIV ғ. басындағы жерлеу дәстүрін зерттеуде маңызды дереккөз болып табылады. Жерлеу құрылыстарының ерекшеліктері олардың мерзімдемесін нақтылауға, сондай-ақ ортағасырлық қоғамның әлеуметтік құрылымы мен рухани дүниетанымын анықтауға мүмкіндік берді. Мақала ортағасырлық Сығанақ қаласындағы №3 және №7 кесенелерден алынған археологиялық материалдарды саралау мәселесіне арналған. №3 кесенеде сегіз жерлеу, ал №7 кесенеде үш жерлеу орны ашылды. Зерттеулер барысында мүрдемен бірге қойылған заттарды ежелгі наным-сенімдердің сарқыншағы деп қарастыруға болады. Исламға дейінгі жерлеу ғұрпында қола айна, тарақ және т.б. заттарды қолдану белгілі бір тар аймақпен шектелмеген, жалпыхалықтық және аймақаралық сипатқа ие феномен болған. №3 кесенеде ағаш табыттардың қалдықтары мен тот басқан, ірі өзек тәрізді шегелер сақталып қалған. № 1, 2, 4 жерлеу орындарынан табылған темір шегелер мен қапсырмалар табыттың қақпағын бекіту үшін қолданылғанын көрсетті. Қазба барысында табылған әшекей бұйымдар кесененің салыстырмалы мерзімдемесін жасауымызға және ортағасырдағы жерлеу ғұрпы жайлы түсінігімізге үлес қосып, көрші аймақтарда табылған аналогтармен де салыстырылды. Кешендерде исламдық жерлеу нормалары мен жергілікті дәстүрлердің сабақтастығы жан-жақты қарастырылып, бір жағынан, мәйітті батыс бағытқа қаратып жерлеу, қабір құрылымдарының мұсылмандық талаптарға сәйкес жасалуы исламдық жерлеу рәсімінің ықпалы күшейгенін көрсетсе, екінші жағынан, қабірге зергерлік бұйымдар, тұрмыстық заттар қою сияқты дәстүрлер ежелгі жергілікті дүниетаным элементтерінің сақталғанын аңғартады. Кесенелерден табылған жәдігерлер Сығанақ қаласының XIII-XIV ғғ. мәдени ортасындағы зергерлік өнердің жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл бұйымдардың Шойтөбе, Күлтөбе және Ескі Түркістан сияқты Түркістан өңіріндегі ескерткіштерден табылған ұқсас аналогтары олардың хронологиялық мерзімін XIII ғ. соңы – XIV ғ. басына жатқызуға мүмкіндік береді.
Downloads
Әдебиет
Abd al-Gaffar Kyrymi, 1343. Umdet at-tavarih [Umdet at-tawarih]. pod red. A. Nedzhiba. Istanbul. P. 21-22. [in Russian].
Aqylbek S., 2019. Kultobe kalazhurtynda zhurgіzіlgen arheologijalyk kazba zhumystarynyn esebі [Report on archaeological excavations conducted in the Kultobe settlement]. Turkіstan. 725 p. [in Kazakh].
Akyshev A.K., Tuyakbaev M.Q., Aytkul H., Oserov T.O., 2011. Ontustіk Kazakstan oblysy, Turkіstan audany, Maydantal auyldyk okrugіne qarasty Taldysu qorymynda zhurgіzіlgen arheologijalyk kazba zhumystarynyn esebі [Report on archaeological excavations conducted at the Taldysu burial ground in the Maidantal rural district of the Turkestan district of the South Kazakhstan region]. Almaty. [in Kazakh].
Azhigali S.E., 2005. Kazak halkynyn dasturlerі men adet-guryptary [Traditions and customs of the Kazakh people]. T. 1. Almaty: Arys baspasy. 328 p. [in Kazakh].
Baypakov K.M., Erofeeva I.V., Kaziev E.S., Ternovaya G.A., 2018. Istoriya religiy v Kazahstane (drevnost' i srednevekov'e) [History of religions in Kazakhstan (ancient and medieval)]. Almaty: Service Press. 553 p. [in Russian].
Baypakov K. M., Smagulov E. A., Ahatov G.A., 2002. Nekropol' Ural'skogo gorodishha [Necropolis of the Ural settlement]. Voprosy istorii i arheologii Zapadnogo Kazahstana: Sbornik nauchnyh statej. Vyp. 1. Ural'sk. [in Russian].
Bahtybaev M.M., Murgabaev S.S., Sizdikov B.S., Arynov Q.S., 2025. Ortagasyrlyq Syganak kalasynyn kesenelerі [Mausoleums of the medieval city of Syganak]. Turkic Studies Journal. T. 7. No 2. P. 26-43. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-2-26-43. [in Kazakh]
Bahtybaev M.M., Kozha M.B., Sizdikov B.S., 2026. Gorodishhe Syganak: datirovka pamyatnika po rezul'tatam radiouglerodnogo analiza [Городище Сыганак: датировка памятника по результатам радиоуглеродного анализа]. Otan tarihy. T. 29. No 2. P. 695–712. DOI:10.51943/2788-9718_2026_29_2_695-712 [in Kazakh].
Beysenov A.Z., 2017. Tasmolinskaya kul'tura Saryarki [Tasmolinskaya culture of Saryarka]. Kazahstan v sakskuju jepohu. otv.red. A.Z. Bejsenov. Almaty: Institut arheologii im. A.H.Margulana. P. 59-101. [in Russian].
Vodyasov E.V., Zayceva O.V., 2015. Musul'manskie nekropoli XVII–XIX vv. v okrestnostyah Tomska [Muslim necropolises of the 17th–19th centuries in the vicinity of Tomsk]. Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Istoriya. № 1 (33). P. 125–131. [in Russian].
Vasilev D.V., 2007. Islam v Zolotoy Orde (istoriko-arheologicheskoe issledovanie) [Islam in the Golden Horde (historical and archaeological research)]. Astrahan: Astrahanskii universitet. 170 p. [in Russian].
Vagner E.V., 2012. Istoriya izucheniya sarmatskih bronzovyh zerkal [History of the study of Sarmatian bronze mirrors]. Vestnik Volgogradskogo gosudarstvennogo universiteta, №4. P. 168-176. [in Russian].
Izmaylov I.L., 2016. Arheologiya i islam v Srednem Povolzh'e v X – pervoy treti XIII v.: opyt kompleksnogo analiza [Archeology and Islam in the Middle Volga region in the 10th – first third of the 13th centuries: experience of comprehensive analysis]. Povolzhskaja arheologija. № 2 (16). P. 68–92. [in Russian].
Kallaur V.A., 1900. Drevnie goroda Saganak (Sunak), Ashnas ili Yeshnas (Asanas) i drugie v Perovskom uezde, razrushennye Chingis-hanom v 1219 godu [The ancient cities of Saganak (Sunak), Ashnas or Eshnas (Asanas) and others in the Perovsky district, destroyed by Genghis Khan in 1219]. PTKLA (1899-1900), V. Tashkent: Fan. P. 6-16. [in Russian].
Kozybaev M.K. (bas redaktor), 2010. Kazakctan tarixy kone zamannan bugіnge deyіn [History of Kazakhstan from ancient times to the present day]. Almaty: Atamura baspasy. Tom 1. 768 p. [in Kazakh].
Lubo-Lesnichenko E.I., 1975. Privoznye zerkala Minusinskoy kotloviny [Imported mirrors of the Minusinsk Basin]. Moscow: Nauka. 170 p. [in Russian].
Mahmut Kashkari, 1997. Turіk tіlіnіn sozdіgі (Diani lugat-it-turіk) [Dictionary of the Turkish language (Diani Dictionary-Turkish)]. 3 tomdyq shygarmalar zhinagy. І tom. Almaty: Hant, 531 p. [in Kazakh].
Maryksin D.V. 2009. Mogil'nik epohi Zolotoy Ordy Mokrinskiy І (po materialam rabot 2008 goda) [The Mokrinsky I burial ground of the Golden Horde era (based on materials from 2008)]. Voprosy istorii i arheologii Zapadnogo Kazahstana. Nauchny zhurnal, № 1. Ural'sk. P. 246–272. [in Russian].
Murgabaev S.S., Sizdikov B.S., 2026. Karatau zhotasy Karakoz (Shimayly) qorymyndagy arheologiyalyk zertteu zhumystarynyn natizhelerі [Results of archaeological research at the Karakoz (Shimayli) burial ground, Karatau Range]. QazUU Habarshysy. Tarih seriyasy. 121 №2. P. 116-130. https://doi.org/10.26577/JH2121202610 [in Kazakh].
Onggar A. (red)., 2016. Gasyrlar altyny. Ulttyu muzeydіn altyn zhane kumіs buymdarynyn toptamasy [Gold of the Ages. Collection of Gold and Silver Products of the National Museum]. qurastyrgan. B. Hasenova, Sh.Muqataeva. Astana: Regis ST Ploigraf. 368 p. [in Kazakh]. Polyakova G.F., 1996. Izdeliya iz cvetnyh i dragocennyh metallov [Products made of non-ferrous and precious metals]. Gorod Bolgar. Remeslo metallurgov, kuznecov, liteyshhikov. Otv. red. G.A.Fedorov-Davydov. Kazan': IYaLI im. G. Ibragimova AN Tatarstana. P. 154-268. [in Russian].
Smagulov E., 2017. Drevniy Turkestan: shtrihi k istoricheskomu portretu [Ancient Turkestan: Touches on a Historical Portrait]. Almaty: Hikari. 343 p. [in Russian].
Hazanov V.M., 1964. Religiozno-magicheskoe ponimanie zerkal u sarmatov [The Sarmatians' religious and magical understanding of mirrors]. Sovetskaya arheologiya, №3. P. 89-96. [in Russian].
Utemish-hadzhi, 1992. Chingiz-name [Chingiz-name]. Alma-Ata. Gylym. P. 246. [in Russian].
Yakubovski A.Ju., 1929. Razvaliny Sygnaka (Sugnaka) [Ruins of Sygnak (Sugnak)]. Soobshheniya GAIMK. T.11. Leningrat. P. 123-159. [in Russian].
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Мэлс Бахтыбаев , Сагынбай Мургабаев, Музаффер Гурсой, Багдаулет Сиздиков
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
