Лексемы питания в средневековом памятнике «Тарджуман» (ХІV в.)1 (на материале «Kitāb-i maǧmūʿ-i tarǧumān-i turkī wa ʿaǧamī wa muġālī wa fārsī»))

Б. Джубатова

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-139-160

Авторлар

Б. Джубатова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-3653-5870

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-139-160

Кілт сөздер:

тағам лексикасы, Тарджумана, мәмлүктер, мәдени лакуналар, аударма стратегиясы, экспликация, тарихи-салыстырмалы талдау, семантика, тағам, сусындар, сүт өнімдері

Аннотация

Зерттеу жұмысы XIV ғасырдағы ортағасырлық араб-түркі сөздігі («Kitāb-i maǧmūʿ-i tarǧumān-i turkī wa ʿaǧamī wa muġālī wa fārsī» («Тарджуман») материалында берілген тағамға қатысты атауларды талдауға арналған және ол түркі-мәмлүк әлемінің тілдік-мәдени бейнесін реконструкциялаудың дереккөзі ретінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі тағам лексикасының тілдің мәдени мәні бар қабаты ретінде кешенді түрде зерттеу қажеттілігімен айқындалады, өйткені ол халықтың айналысқан шаруашылық құрылымын, қоғамдағы әлеуметтік жүйені, діни ұстанымдарды және мәдениетаралық байланыстарды бейнелейді. Зерттеудің мақсаты – тағам лексикасының семантикалық, құрылымдық және әлеуметтік-мәдени ерекшеліктерін анықтау және оның мәмлүктер қоғамындағы тағам практикаларына қатысты рөлін айқындау. Зерттеу материалы ретінде сөздіктің он үшінші тақырыптық бөлімі алынды. Бұл бөлім тамақ, сусындар және сүт өнімдерінің атауларына арналған. Зерттеудің әдістемелік негізін тарихи-салыстырмалы, семантикалық, этимологиялық және мәдени-тарихи талдаулар құрайды. Түркі тағамдары лексикасының тарихи сабақтастығын, семантикалық эволюциясын және қазіргі қазақ тілінде сақталуын анықтау мақсатында Махмуд Қашқаридің «Диуан лұғат әт-түрк», қазіргі қазақ тілінің деректері, сондай-ақ мамлүктанудағы тарихи және мәдени зерттеулердің нәтижелері пайдаланылады. Тағам лексикасын талдау тарихи лингвистиканы, этнолингвистиканы және мәдени антропологияны біріктіретін пәнаралық тәсіл аясында жүргізіледі. Сөздік авторының түркі мәдени реалийлерін жеткізуде және түркі мен араб мәдениеттері арасындағы айырмашылықтарды түсіндіруде қолданған аударма стратегияларына ерекше назар аударылады. Зерттеу «Тарджумандағы» тағам лексикасының көшпелі өмір салтын ұстанған түркі қыпшақтардың тамақтану рационында ет пен сүттің ерекше маңызға ие екенін көрсетеді. Ең көп кездесетін тағам атаулары ет және сүт өнімдерімен байланысты және олардың көпшілігі (80% жуығы) қазіргі қазақ тілінде сақталған. Бұл түркі тамақтану мәдениетіндегі сабақтастықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Сөздіктің авторы араб мәдениетінде жоқ реалийлерді жеткізу үшін егжей-тегжейлі сипаттамалар мен салыстыруларды белсенді түрде қолданатыны анықталды, бұл аударма стратегиясын мәдени кедергілерді жою құралы ретінде қарастыруға болатынын көрсетеді. Мамлүк қоғамындағы мәдени байланыстардың ерекше сипатын көрсететін алкогольді ішімдіктердің сөздік қорына ерекше назар аударылады. Тамақтану сөздігі тек номинативті ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-символдық функцияны да атқарады. Олар биліктің, мәртебенің және этномәдени сәйкестіктің белгісі ретінде қызмет етеді. Зерттеу ортағасырлық аударма сөздіктердің түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін реконструкциялауда маңызды этномәдени дереккөздер болып табылатынын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Б. Джубатова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, Арабтану орталығының директоры

Әдебиет

Garkavec A.N., 2019. Kitab-i Madzhmuʽ-i Tardzhuman-i Turki va ʽAdzhami va Mugali va Farsi («Svodnaya kniga perevodchika…») Halila bin Muhammada bin Jusufa al-Kunavi (pri uchastii O.O. Tuyakbaeva) [The Book of the Compendium of the Interpreter in Turkic, Persian, Mongolian, and Arabic (“The Comprehensive Book of the Interpreter…”) by Khalil ibn Muhammad ibn Yusuf al-Qunawi (with the participation of O. O. Tuyakbaev)]. Almaty: Baur. 600 p. [in Russian].

Zhilkubaeva A.Sh., 2013. Leksika pitaniya v tyurkskikh yazykakh lingvokul’turologicheskiy aspekt) [Food Vocabulary in Turkic Languages (A Linguocultural Perspective)]. Ust-Kamenogorsk: Izd-vo VKGU im. S. Amanzholova. 292 p. [in Russian].

Jubatova B., Aubakirova Q., 2019. Mysyrdagy mamlukter bilіgі tusundagy turkі-arab madenitіldіk bajlanystary (XIII–XV ғ.) [Turkic–Arabic Cultural and Linguistic Relations during the Mamluk Rule in Egypt (13th–15th Centuries)]. Almaty: Qazaq universitetі. 235 p. [in Kazakh].

Mahmud al-Kashgari, 2024. Divan lugat at-Turk (per. i predisl. Z.-A. Auezovoj; indeksy sost. R. Ermersom) [Dīwān Lughāt al-Turk (translated and introduced by Z.-A. Auezova; indexes compiled by R. Ermers)]. Baku: Zәrdabi naşr MMC. 1376 p. [in Russian]

Ragıp М., & Torebekova С., 2022. Mamluk-qypshaq eskertkіshterіndegі arab tіlіne engen turkі sozderі [Turkic borrowings in the Arabic language of the Mamluk-Kipchak written monuments]. Turkic Studies Journal, 3(4). P. 52–60. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-52-60 [in Kazakh].

Sabyr M..B., Ramanova A.A., Kussainova D.Zh., Akhmetov T.R. Naimenovaniya produktov pitaniya v pis'mennyh pamyatnikah srednevekov'ya i ih lingvokul'turnoe pole v kazahskom yazyke [Names of food roducts in written monuments of the middle ages and their linguocultural field in the Kazakh language]. QazHQTU jäne ÄTU Habarşysy. Filologiya ğılymdary seriyasy. Vol. 75. № 4 (2024). P. 213-226 [in Russian].

Syzdyq R., 2004. Sözder söyleydi [Words Speak]. Almaty: Arys. 232 p. [in Kazakh].

Berkey J., 2009. Mamluk Religious Policy. Mamlūk Studies Review.Vol. XIII. No. 2. P. 7-23 http://mamluk.uchicago.edu/MamlukStudiesReview_XIII-2_2009.pdf

Dahmaan M.A., 1990. Mu’jam al-alfaaz at-ta’rikhiyya fi Misr al-Mamluki [A Dictionary of Historical Terms in Mamluk Egypt]. Dimashq: Daar al-Fikr al-Mu’asir. 158 p. [in Arabic].

Gerhardt C., 2013. Food and language – language and food. In: Gerhardt C., Frobenius M., Ley S. (eds.) Culinary Lingui stics: The Chef’s Special. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. P. 3–50.

Khallaq Khasan, Sebagh Abbas, 1999. Al-Mu’jaam al-Jaami’ fi mustallakhaat al-Ayyubiyya wa al-Mamlukiyya wa al-‘usmaniyya zat al-usul al-‘arabiyyati waal-Farisiyyati wa at-Turkiyyati [The Comprehensive Dictionary of Terms of the Ayyubid, Mamluk, and Ottoman Periods of Arabic, Persian, and Turkish Origin]. Beyrut: Dar al-‘elm lilmalayin. 246 p. [in Arabic]

Levanoni A., 2005. Food and Cooking during the Mamluk Era: Social and Political Implications. Mamlūk Studies Review. Vol. 9. No. 2. P. 1–20.

Lewicka P., 2011. Food and Foodways of Medieval Cairenes: Aspects of Life in an Islamic Metropolis of the Eastern Mediterranean. Leiden: Brill. 600 p.

Limor Y., 2017. Medieval Middle Eastern Court Taste: The Mamluk Case. Developing Perspectives in Mamluk History. Leiden: Brill. P. 76–96.

Yıldırım K. D., Özyetgin M., 2019. Memlûk-Kıpçak Türkçesinde kurutulmuş ve saklanmış gıda maddeleri [Dried and stored food items in Mamluk-Kipchak Turkish]. ASOS Journal. №7 (95). С. 372-385. DOI http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.15107 [in Turkish].