О месте, времени и методе написания труда «Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгари Барскани

Т. Чороев (Чоротегин)

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-242-269

Авторлар

Т. Чороев (Чоротегин) Ж.Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-2833-3160

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-242-269

Кілт сөздер:

Махмұд Қашқари Барсқани, түркі тілдері, Қарахан қағанаты, деректану, Орталық Азия, ХІ ғасыр, этнология, жазба мәдениет, диалектология, энциклопедия

Аннотация

Қарахан қағанатының шығыс бөлігіндегі Барсқан (Ыстықкөл) бекінің отбасында шамамен 1029 және 1038 жылдар аралығында дүниеге келген, «Исламның алтын ғасыры» кезеңіндегі түркі халықтарының мәдениеті мен ғылымының көрнекті ортақ өкілі болған Махмұд Қашқари Барсқанидың мұрасын зерттеу күрделі мәселе болып табылады (өкінішке қарай, оның қайтыс болған жылы мен орны әлі белгісіз). Бұл мақала ғалым мұрасының ең күрделі қырларының бірі – оның бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз еңбегі “Диуани лұғат ат-түрк” («Түркі сөздерінің жинағы») шығармасының жазылған жерін ғана емес, сонымен қатар уақытын анықтауға арналған. Мақалада сонымен қатар бұл бірегей еңбектің түрік-араб сөздігі және түркілік сипаттағы энциклопедиялық бай этнографиялық жинақ ретінде сүйенген дереккөзі мен әдісі талданады. Махмұд Қашқари Барсқани мұсылман Қарахан қағанатының билеуші әулетінен шыққан алғашқы түркітанушы-этнолог және картограф болып саналады. Дереккөздерді зерттеуге сүйене отырып, мақала авторы Махмұд Қашқари Барсқанидың араб тіліндегі еңбегі Қашқарда емес, Таяу Шығыста, атап айтқанда, түркі тілді селжүк сұлтандарының саяси бақылауында болған Аббасид (Бағдат) халифатының орталық аймақтарында жазылған деп санайды. Мақалада Махмуд Қашқари Барсқанидың бұл еңбегінің хижра бойынша 464–469 / милади бойынша 1072–1077 жылдары жазылғаны дәлелденген. Мақалада Махмұд Қашқари Барсқанидың еңбегі бұрынғы араб сөздіктеріне тән классикалық сөздік форматында емес, сөздікке тән және грамматикалық, сондай-ақ диалектологиялық, этномәдени және картографиялық (яғни энциклопедиялық) тәсілдерді біріктірген ерекше форматта жазылғаны баса айтылған. Автор шығыстанушылар Готтфельд Бергштрассе мен Анас Халидовтың еңбектеріне назар аударады, олар ХХ ғасырда Махмуд Қашқари Барсқани таңдаған әдістің Орталық Азия лингвисі Әбу Ибраһим Исхак әл-Фарабидің (хижра бойынша 350 жылы / б.з. 961–962 жылдары қайтыс болған) еңбегінен алынғанын көрсете алды. Ол ғалым қирандылары Оңтүстік Қазақстанда орналасқан Фараб қаласынан шыққан. Тіпті оның еңбегінің «Диуану л-адаб фи байани луғати л-'араб» (Араб тілдерін сипаттаудағы талғампаз білім сөздерінің жинағы) атауын Махмуд Қашқари Барсқани үлгі ретінде пайдаланған. Мақалада олардың арасындағы айырмашылық «тіл» («луға») сөзін әл-Фарабидегідей жекеше түрде емес, Махмуд Қашқари Барсқани көпше түрде «...түркі тілдері» («...луғāти т-түрк») түрінде жазғанына айрықша мән берілген. «Қорытындыда» автор ғылыми қауымдастыққа 2027 жылы Махмұд Қашқари Барсқанидың «Диуан» еңбегінің (1077–2027) жазылғанының 950 жылдығын адамзаттың ғылыми тарихы үшін маңызды мұра ретінде кеңінен атап өтуді ұсынады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Т. Чороев (Чоротегин) , Ж.Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, өлкетану және қырғызтану кафедрасының профессоры

Әдебиет

al-Kashgari Mahmud. Divan Lugat at-Turk, 2005. Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A.M. Auezovoj. Indeksy sostavleny R. Ermersom [Translation, preface, and commentary by Z.-A.M. Auezova. Indexes compiled by R. Ermers.]. Almaty: Dajk-Press. 1288 p. [in Russian].

Ahvlediani V.G., 1981. Arabskoe yazykoznanie srednih vekov. Istoriya lingvisticheskih uchenij: Srednevekovyj Vostok. Otv. red. A.V. Desnickaya, S.D. Kacnel’son [Arabic linguistics of the Middle Ages History of linguistic teachings: Medieval East Ed. A.V. Desnitskaya, S.D. Katsnelson]. L.: Nauka. P. 53–95. [in Russian].

Bajpakov K.M., 2010. Kul'tura osedlogo, gorodskogo i stepnogo naseleniya vo vtoroj polovine IX – nachale XIII vv. Istoriya Kazahstana (s drevnejshih vremen do nashih dnej): V pyati tomah. T. 1. Kazahstan ot epohi paleolita do pozdnego srednevekov'ya. Gl. Red. A. Prmanov [The culture of the sedentary, urban, and steppe population in the second half of the 9th – early 13th centuries. History of Kazakhstan (from ancient times to the present day): In five volumes. Vol. 1. Kazakhstan from the Paleolithic era to the late Middle Ages. Ed. A. Pramanov]. Almaty: Atamura. 544 p. [in Russian].

Bajpakov K.M., 1986. Srednevekovaya gorodskaya kul'tura Yuzhnogo Kazahstana i Semirech'ya (VI-nachalo XIII v.) [Medieval urban culture of Southern Kazakhstan and Semirechye (VY-early 13th century)]. Alma-Ata: Nauka. 256 p. [in Russian].

Balasagunskij Yusuf, 1983. Blagodatnoe znanie. Izdanie podg. S.N. Ivanov: otv. red. A.N. Kononov [Graceful Knowledge. Published by S.N. Ivanov: Ed. A.N. Kononov]. M.: Nauka. 560 p. [in Russian].

Bartol'd V.V., 2002a. Bogra-han, upomyanutyj v Kutadgu Bilik. Bartol'd V.V. Raboty po istorii i filologii tyurkskih i mongol'skih narodov. podgot. k izd. S.G. Klyashtornyj; otv.red. A.N. Kononov. Perepech. s izd. 1968 g [Bogra-khan, mentioned in Kutadgu Bilik. Bartold V.V. Works on the history and philology of the Turkic and Mongolian peoples. Prepared for publication by S.G. Klyashtorny; ed. by A.N. Kononov. Reprinted from the 1968 edition]. M.: Vost. lit. P. 419–424. [in Russian].

Bartol'd V.V., 2002b. Kara-kitai. Bartol'd V.V. Raboty po istorii i filologii tyurkskih i mongol'skih narodov. podgot. k izd. S.G. Klyashtornyj [Kara-Kitai. Bartold V.V. Works on the history and philology of the Turkic and Mongolian peoples. prepared for publication by S.G. Klyashtorny]. P. 542–546. [in Russian].

Bartol'd V.V., 2002s. Raboty po istorii i filologii tyurkskih i mongol'skih narodov. podgot. k izd. S.G. Klyashtornyj; otv.red. A.N. Kononov. Perepech. s izd. 1968 g [Works on the history and philology of the Turkic and Mongolian peoples. Prepared for publication by S.G. Klyashtorny; editor-in-chief A.N. Kononov. Reprinted from the 1968 edition.]. M.: Vost. lit. 757 p. [in Russian].

Gench Reshat, 2004. Karahandar mamleketinin bijlik tuzulushu. Kotorgondor Muzaffer Үrekli, Ziba Musabaeva; red. M.Ch. Kozhobekov [The Political Structure of the Karakhanid State. Transl. from Turkish into Kyrgyz by Muzaffer Ürekli, Ziba Musabayeva; ed. M. Ch. Kojobekov]. Bishkek: KTMU. 240 p. [in Kyrgyz].

Grigor'ev V.V., 1874. Karahanidy v Maverannagre po Tarih-i Munedzhzhima bashi v osmanskom tekste s perevodom i primechaniyami. Trudy Vostochnago otdeleniya IRAO [The Karakhanids in Maverannagr according to Tarin-i Minejjima Bashi in the Ottoman text with translation and notes. Proceedings of the Eastern Branch of the IRAO]. T. 17. SPb. P. 189–258. [in Russian].

Davidovich E.A., 1957. Numizmaticheskie materialy dlya hronologii i genealogii sredneaziatskih Karahanidov. Trudy Gosudarstvennogo istoricheskogo muzeya (GIM) [Numismatic Materials for the Chronology and Genealogy of the Central Asian Karakhanids. Proceedings of the State Historical Museum (SHM)]. Vyp. XXVI. M. Ch. 2. P. 91–119. [in Russian].

Davidovich E.A., 1968. O dvuh karahanidskih kaganatah. Narody Azii i Afriki [About the two Karakhanid Khaganates. Peoples of Asia and Africa]. № 1. P. 67–76. [in Russian].

Dzhumagulov Ch., 1987. Epigrafika Kirgizii [Epigraphy of Kyrgyzstan]. Frunze: Izd-vo AN Kirg. SSR. Ilim. 1963–1987. Vyp. 3. 168 p. [in Russian].

Dzhumagulov Ch., 1971. Yazyk siro-tyurkskih (nestorianskih) pamyatnikov Kyrgyzii. Pod red. I.A. Batmanova [The Language of the Syro-Turkic (Nestorian) Monuments of Kyrgyzstan. Edited by I.A. Batmanov]. Frunze: Ilim. 164 p. [in Russian].

DTS [Old Turkic Dictionary], 1969. Redaktory: V.M. Nadelyaev i dr. [Editors: V.M. Nadelyaev and others]. L.: Nauka. 676 p. [in Russian].

Zhuze P.K., 1926. Divan lugat at-turk. Thesaurus linguarum turcarum. Izvestiya Azerbajdzhanskogo Gosudarstvennogo universiteta im. V.I. Lenina. Vostokovedenie [The divan is a Turk. The text of the dictionary is a translation of the original. Bulletin of the Azerbaijan State University named after V.I. Lenin. Oriental Studies]. Baku. T. 1. P. 75-94. [in Russian].

Zhumagulov Chetin, 2011. Kyrgyzstandagy nestorian-turk zhazuu estelikteri (XIII–XIV kylymdar). Zhooptuu red. Asan Abetekov, Doolotbek Saparaliev [The Nestorian-Turkic Written Monuments of Kyrgyzstan (The 13th – 14th centuries)]. Bishkek. 524 p. [in Kyrgyz].

Zhusup Balasagyndyn “Kuttuu bilimi” ["The Blessed Knowledge" by Jusup Balasagyn], 2016. X-XI kylymdardagy Borborduk Aziyadagy musulmandyk kajra zharaluunun kүzgүsү: Zhusup Balasagyndyn 1000 zhyldygyna arnalgan V “Kyrgyz zhana Karahandar kaganattary” el aralyk ilimij–tazhryjbalyk zhyjynynyn materialdary. 2016-zhyldyn 16–18-sentyabry. Zhooptuu red. T.K. Chorotegin [a Mirror of the Islamic Golden Era in Central Asia in the 10th – 11th centuries: The Proceedings of the 5th International Scientific and Practical Conference "The Kyrgyz and Karakhanid Khaganates" dedicated to the 1000th anniversary of Jusup Balasagyn]. Bishkek: MaxPrint. 416+ii p. [in Kyrgyz].

Karaev O.K., 1983. Istoriya Karahanidskogo kaganata (X — nachalo XIII vv.). Otv. red. M.B. Dzhamgerchinov, V.P. Mokrynin [History of the Karakhanid Khaganate (C – early 13th centuries). Ed. M.V. Dzhamgerchinov, V.P. Mokrynin]. Frunze: Ilim. 302 p. [in Russian].

Karaev O., Kozhobekov M.Ch., 1989. O pereselenii enisejskih kirgizov na Tyan'-SHan'. Voprosy etnicheskoj istorii kirgizskogo naroda. Otv red. O. Karaev, I. Moldobaev [On the migration of the Yenisei Kyrgyz to the Tien Shan. Issues in the ethnic history of the Kyrgyz people. Edited by O. Karaev and I. Moldobaev.]. Frunze: Ilim. P. 41–66. [in Russian].

Qashqarij Mahmut, 1981. Turkij tillar divani (Divan lugat at-turk). Mas'ul muharriri Ibrajim Muti'i. Urumchi: Shinzhaң halq nashrijati [Compendium of the Turkis dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and Transl. with Introduction and Indices by R. Dankoff in collaboration with J. Kelly]. T. 1. 62+689 p. [in Uzbek].

Kononov A.N., 1972. Mahmud Kashgarskij i ego trud «Divanu lugati t-turk» [Mahmud of Kashgar and his work "Divanu lugati t-turk"]. ST. № 1. P. 3–17. [in Russian].

Kononov A.N., 1983. Poema Yusufa Balasagunskogo «Blagodatnoe znanie». Balasagunskij Yusuf. Blagodatnoe znanie. Izd. podgotovil S.N. Ivanov [Yusuf Balasagunsky's poem "Blessed Knowledge." Yusuf Balasagunsky. Blessed Knowledge. Published by S.N. Ivanov.]. M.: Nauka. P. 495–517. [in Russian].

Kononov A.N., Nigmashov H.G., 1981. Mahmud Kashgarskij o tyurkskih yazykah. Istoriya lingvisticheskih uchenij: Srednevekovyj Vostok [Mahmud of Kashgar on the Turkic Languages. History of Linguistic Studies: The Medieval East]. L.: Nauka. P. 130–142. [in Russian].

Kochnev B.D., 2005. Numizmaticheskaya istoriya Karahanidskogo kaganata (991–1209 gg.). Chast' I. Istochnikovedcheskoe issledovanie. Otv. red. V.N. Nastich [Numismatic history of the Karakhanid Khaganate (991–1209). Part I. Source study. Ed. V.N. Nastich]. M.: Evraziya. xxx+314 p. [in Russian].

Krachkovskij I.Yu., 2004. Arabskaya geograficheskaya literature [Arabic geographical literature]. M. Vost. lit. 919 p. [in Russian].

Arabskie geografy i puteshestvenniki IX – XII vv., 2010a. Vstupit. stat'ya, per. s arab., komment., teksty i faksimile B.E. Kumkova, R.B. Kumekova. Otv. red. A.K. Muminov [Introduction. Article, translated from Arabic, commentary, texts and facsimiles by V.E. Kumkov, R.V. Kumekov. Ed. by A.K. Muminov]. Almaty: Dajk-Press. 328 p. [in Russian].

Kumekov B.E., 2010b. Karahanidy. Istoriya Kazahstana (s drevnejshih vremen do nashih dnej): V pyati tomah. T. 1. Kazahstan ot epohi paleolita do pozdnego srednevekov'ya. Gl. Red. A. Prmanov [Karakhanids. History of Kazakhstan (from ancient times to the present day): In five volumes. Vol. 1. Kazakhstan from the Paleolithic era to the late Middle Ages. Ed. A. Pramanov]. Almaty: Atamura. 544 p. [in Russian].

Mec A., 1996. Musul'manskij renessans. Per. s nem., predisl. i primech. D.E. Bertel’sa [The Muslim Renaissance. Translated from German, foreword and notes by D.E. Bertels]. 2-e izd. M.: Izd-vo «ViM». 544 p. [in Russian].

Muminov A.K., 2015. Hanafitskij mazkhab v istorii Central'noj Azii. Pod red. S.M. Prozorova [The Hanafi School of Islamic Studies in the History of Central Asia. Edited by S. M. Prozorov]. Almaty: Kazak enciklopediyasy. 400 p. [in Russian].

Muminov A.K., 2018. Nauchnoe nasledie hanafitskih uchenyh Central'noj Azii i Kazahstana [The Scientific Heritage of Hanafi Scholars of Central Asia and Kazakhstan]. Astana: «Fond podderzhki duhovnyh cennostej». 216 p. [in Russian].

Nastich V.N., 2005. K epigraficheskoj istorii srednevekovogo Balasaguna (gorodishche Burana v Kyrgyzstane). Numizmatika i epigrafika [On the Epigraphic History of Medieval Balasagun (Burana Fortress in Kyrgyzstan). Numismatics and Epigraphy]. T. 17. M.: Izdat. firma «Vostoch. literatura» RAN. P. 70–82. [in Russian].

Ribalkin B.C., 1993. Klasichna arabs'ka leksikografiya (VIII — XIII st.) [Classical Arabic Lexicography (VII–XIII centuries)]. Skhidnij cvít. Κiϊ'v. № 2. P. 65–72. [in Ukrainian].

Syzdyқov S., 2000. Qarlyq memleketіnіn tarihy [History of the Karlyk State]. Almaty. 2000. 216 p. [in Kazakh].

Tugusheva L.YU., 2013. Ujgurskie delovye dokumenty X–XIV vv. iz Vostochnogo Turkestana. Faksimile rukopisej. Predisl., transkr., per. s drevneujgurskogo L.Yu. Tugushevoj. Faksimile rukopisej [Ujghur business documents of the 10th–14th centuries from East Turkestan. Faksimile manuscripts. Preface, transcribed, translated from Old Ujghur by L. Yu. Tugusheva. Faksimile manuscripts]. M.: Vost. lit. 326 p. [in Russian].

Halidov A.B., 1986. Dva tvorcheskih portreta: Iskhak al-Farabi i Mahmud al-Kashgari (Tezisy k dokladu). Istoriko-kul'turnye kontakty narodov Altajskoj yazykovoj obshchnosti: Tezisy dokladov XXIX sessii postoyannoj Mezhdunarodnoj altaisticheskoj konferencii (PIAC). Tashkent, sentyabr' 1986 g [Two creative portraits: Ishaq al-Farabi and Mahmud al-Kashgari (Abstracts to the report). Historical and cultural contacts of the peoples of the Altaj language community: Abstracts of the reports of the XXIX session of the permanent International Altaic Conference (PIAC). Tashkent, September 1986]. M.: Nauka. Ch. 1. P. 114–116. [in Russian].

Halidov A.B., 1987. Slovari Iskhaka al-Farabi i Mahmuda al-Kashgari: (Iz istorii leksikografii v Srednej Azii Χ—XI vv.). Otv. red. P.A. Gryaznevich [Dictionaries of Ishak al-Farabi and Mahmud al-Kashgari: (From the history of lexicografii in Central Asia in the 10th–11th centuries). Ed. P.A. Gryaznevich]. L.: Leningrad. otd. IV AN SSSR. 68 p. [in Russian].

Hasanov X., 1970. Koshgarijning zhugrofij merosi. Fan va turmush [The geographical heritage of Kashgari. Science and life. Tashkent]. Toshkent. № 10. P. 14–15. [in Uzbek].

Choroev T.K., 1987. «Divan lugat at-turk» Mahmuda Kashgari kak istochnik po istorii tyurkoyazychnyh narodov Srednej i Central'noj Azii. Orientalistika v Kirgizii. Otv. red. M.Ya. Sushanlo ["Divan lugat at-turk" by Mahmud Kashgari as a source on the history of the Turkish-speaking peoples of Central Asia. Orientalism in Kyrgyzstan. Ed. M. Ya. Sushanlo]. Frunze: Ilim. P. 12–26. [in Russian].

Choroev T.K., Sadyrova Z.T., 2023. Karahanidy. Letopis' tyurkskoj civilizacii. Tom 1. Tyurkskij mir v VI-XII vv. Kollektivnaya monografiya [Karakhanids. Chronicle of the Turkic Civilization. Volume 1. The Turkic World in the 6th-12th Centuries. Collective Monograph]. Barnaul. Izd-vo Altajskogo gos. un-ta. [in Russian].

Chorotegin T. K., 2017. Mahmud Kashgari Barskaninin «Divanu lugati t-turk» emgegi turk elderinin taryhy boyuncha koonorgus bulak: Ilimij basylysh (Trud Mahmuda Kashgari Barskani «Divanu lugati t-turk» – neissyakaemyj istochnik po istorii tyurkskih narodov: Nauchnoe izdanie). Zhooptuu red. T.N. Omurbekov, K.S. Moldokasymov [Mahmud Kashgari Barskani's work "Divanu lugati t-turk" is the history of Turkish elders: Ilimij basylysh (Trud Mahmuda Kashgari Barskani "Divanu lugati t-turk" - neissyakaemyj istochnik po istorii tyurkskih narodov: Nauchnoe izdanie). Zhooptuu ed. T. N. Omurbekov, K. S. Moldokasymov]. Bishkek: «Turar» basmasy. 376 p. [in Kyrgyz].

Chorotegin T.K., 1995. Etnicheskie situacii v tyurkskih regionah Central'noj Azii domongol'skogo vremeni: Po musulmanskim istochnika IX—XIII vv. Nauch. red. B.A. Ahmedov [Ethnic situations in the Turkic regions of Central Asia in the pre-Mongol period: Based on Muslim sources of the 1st–12th centuries. Ed. V.A. Akhmedov]. Bishkek: Fond «Soros-Kyrgyzstan». 208 p. [in Russian].

Chorotegin T.K., Sadyrova Z.T., 2025. Karahanidskij poet i myslitel' Zhusup Balasagyn i ego epoha [Karakhanid poet and thinker Zhusup Balasagyn and his era]. Turkic Studies Journal. Astana. Volume 7. No. 1. P. 108–129. DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-129 [in Russian].

Atalay Besim, 1939. Dîvânu Lûgat-it Türk Tercümesi. Çeviren Besim Atalay [Translation of Divanu Lugat-it Turk. Translated by Besim Atalay.]. Ankara: Alaeddin Kıral Basımevi. 1939-1941. Cilt 1-3. XXXVI+530 p. [in Turkish].

Yûsuf Khâss Hâjib, 1983. Wisdom of Royal Glory: (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes. transl. with an Introduction and Notes by Robert Dankoff. Chicago; London: The University of Chicago Press. 281 p.

Bazin L., 1957. Les dates de rédaction du «Divan» de Kašğari. Acta Orinetalia Hungaricae (AOH). Vol. 7. P. 21–25.

Bergsträsser G., 1921. Das Vorbild von Kasgari's Diwan lugat at-turk. Orientalistische Literaturzeitung. Juli–August. No 7–8. P. 154–155.

Bosworth C.E., 1987. Malik-shah. EI2, Vol. 6. P. 273–276.

Brockelmann C., 1937. Geschichte der arabischen Litteratur. Leiden. Supplementband 1–3. xx+973 p.

Çorotegin (Çoroyev) Tınçtıkbek, 2024. Mahmud Kaşğari Barskaninin kökani, doğum ili va yeri haqqında bilğilar va nazariyyalar [Information and theories about the origin, city and place of birth of Mahmud Kashgari Barskani]. Mahmud Kaşğarli Beynəlxalq elmi jurnal Vol. II №2. Baki. P. 179–188. [in Uzbek].

Chorotegin (Tchoroev) Tyntchtykbek, 2023. Migration Processes in Central Asia from the Middle of the Eighth to Early Tenth Century and Their Consequences. Heritage and Identity in the Turkic World: Contemporary Scholarship in Memory of Ilse Laude-Cirtautas (1926–2019). Edited by: Alva Robinson, etc. Berlin: De Gruyter. Vol. 33. Series Studien zur Sprache, Geschichte und Kultur der Turkvölker. P. 45–62. URL: https://doi.org/10.1515/9783110720228-004. Available at: https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110720228-004/html (Accessed: 20.12.2025).

Chorotegin (Tchoroev) T., 2025. On The Real Religious Situation in The Pre-Islamic Regions of Jeti-Suu (Semirechye) And Tengir-Too (Tian-Shan) After the 751 Battle of Atlakh: (Mid-8th – Mid-12th Centuries), Science of Europe, Praha, Czech Republic, No 176. ISSN 3162-2364. P. 33–36. DOI: 10.5281/zenodo.17606912 [Electronic resource]. Available at: https://www.researchgate.net/publication/397609214_Sciences_of_Europe_No_176_2025 (Accessed: 7.02.2026).

Kâşgarlı Mahmud. Dîvânü Lügati 't-Türk: Tıpkıbasıim [Dîvânü Lügati 't-Türk: Facsimile Edition], 1990. Facsimile. Ankara: Türkiye Kültür Bakanlığı. III + la–320a. [in Turkish].

Genç Reşat, 1981. Karahanlı Devlet Teşkilâti: (XI. Yüzyıl): (Türk Hâkimiyet Anlayışı ve Karahanlılar) [Karahanid State Organization (11th Century): (Turkish Concept of Sovereignty and the Karahanids)]. Istanbul: Tifdruk Matbaas. 372 p. [in Turkish].

Genç Reşat, 1997. Kaşgarlı Mahmud'a göre XI. yüzyılda Türk dünyası [According to Mahmud al-Kashgari, the Turkic world in the 11th century]. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Xiv. 412 p. [in Turkish].

Golden Peter B., 2011. Central Asia in World History. Oxford, New York: Oxford University Press. Inc. X+180 p.

Golden Peter B., 2015. The Turkic World in Mahmûd Al-Kâshgharî. Complexity of Interaction Along the Eurasian Steppe Zone in The First Millennium CE. Edited by Jan Bemmann, Michael Schmauder. The conference was co-organized and the book is co-edited by Ursula Brosseder, Susanne Reichert, and Timo Stickler. Vor- und Frühgeschichtliche Archäologie Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. P. 503–555.

Hartmann Angelika, 1993. al-Muktadi bi-amr Allah. The Encyclopaedia of Islam: New edition. Leyden—New York: E.J. Brill. Vol. 7. Mif–Naz. P. 540–541.

Haywood John A., 1960. Arabic Lexicography: Its history, and its place in the general history of lexicography. Leiden: E.J. Brill. VIII+141 p.

Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, 1842. Transl. from the Arabic by B. Mac Guckin De Slane. Paris – London. Vol. 1. XL + 688 p.

Işıltan Fikret, 1979. Muktedî (al-Muktadî). İslâm Ansiklopedisi [Al-Muqtadi. Encyclopedia of Islam.]. Cilt 8. P. 573–575. [in Turkish].

al-Kāšγarī Mahmūd, 1982. Compendium of the Turkis dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Edited and Transl. with Introduction and Indices by R. Dankoff in collaboration with J. Kelly. Cambridge, Massachusetts: Harvard Un-ty Printing Office. Pt. 1–3.

Yûsuf Hâs Hâcib, 2024. Kutadğu Bilig. Metin. Hazırlayan Mustafa S. Kaçalin. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları [Kutadğu Bilig. Text. Prepared by Mustafa S. Kaçalin. Publications of the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey.]. Ankara. 343 p. URL: https://www.academia.edu/8048541/Kutadgu_Bilig_Yusuf_Has_Hacip_Orjinal_Tam_Metin (Accessed: 07.02.2025). [in Turkish].

Kelly James M., 1979. “A Closer Look at the Dīwān Al-Adab.” Eucharisterion: Essays presented to Omeljan Pritsak on his Sixtieth Birthday... Pt. 2. Harvard Ukrainian Studies. vol. 3/4. P. 497–506. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/41035850. Accessed 12 Apr. 2026.

Pritsak O., 1953a. Die Karachaniden (mit einer genealogischen Tafel). Der Islam. Bd. 31/1. Berlin. S. 17–68. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints. 1981. 376 p. Part XVI.)

Pritsak O., 1950. Karachanidische Streitfragen 1–4. Oriens, Vol. 3. No 2, Leiden. S. 209–228. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints. 1981. 376 p. Part XVII.)

Pritsak O., 1953b. Mahmud Kaşgari kimdir? (Çeviren Hasan Eren). Türkiyat Mecmuası [Who is Mahmud Kashgari? (Translated by Hasan Eren). Journal of Turkology]. Cilt 10. P. 243–246. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints. 1981. 376 p. Part XVIII.). [in Turkish].

Rifat Kilisli Muallim Rifat, 1939. Diwanü Lugatğ t-Türk’ün Telifi Tarihi. Türkiyat Mecmü ‘ası: 1936–1939. Müdür: M. Fuad Köprülü. Istanbul: Burhaneddin Matbaası, Cilt 6 [History of the Compilation of Diwanü Lugatğ t-Türk. Türkiyat Mecmü ‘ası: 1936–1939. Editor: M. Fuad Köprülü. Istanbul: Burhaneddin Matbaası. Volume 6.]. P. 358–360. [in Turkish].

as-Suyúti Jalálu 'ddín, 1881. History of the Caliphs. Translated from the original Arabic by Major H.S. Jarrett. Calcutta: Asiatic Society. Vol. 5. XXIII+385—563 p.

Togan A. Z., 1932. Velidi. Divan-i Lugat üt-Türk'un te'lif senesi hakkında. Atsız Mecmua [Velidi. Regarding the year of compilation of Divan-i Lugat üt-Türk. Atsız Collection]. No 16. P. 77–78. [in Turkish].

Togan A.Z., 1981. Velidi. Umumî Türk Tarihine Giriş. 1. Cilt. En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar. 3. Baskı [Velidi. Introduction to General Turkish History. Volume 1. From the Earliest Times to the 16th Century. 3rd Edition.]. İstanbul. XVI + 539 p. [in Turkish].

Wild Stefan, 1965. Das Kitāb al-ʻAin und die arabische Lexikographie. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. VIII+100 p.