Törü, Kut and El in the Old Turkic political worldview: a contextual reconstruction and an symmetric comparison with the organization of Turkic states

Ф. Верри

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-83-98

Авторлар

Ф. Верри Тимишоара Британдық халықаралық мектебі https://orcid.org/0009-0008-5841-0674

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-83-98

Кілт сөздер:

көне түркі саяси ойы, саяси дүниетаным, törü, kut, el, Орхон жазбалары, «Құтты білік», легитимділік, нормативтік тәртіп, ұғымдар тарихы, салыстырмалы саяси теория, Түркі мемлекеттері ұйымы

Аннотация

Мақалада көне түркі саяси мәтіндеріндегі törü, kut және el ұғымдарының мағынасы мен өзара байланысы қайта қарастырылып, оларды Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) қазіргі ашық институционалдық тілімен қандай шекте салыстыруға болатыны анықталады. Ескерткіш жазбалар мен билеушіге арналған дидактикалық дастан тарихи тұлғалардың нақты мінез-құлқын тікелей тіркемейді. Сондықтан зерттеу нысаны – мінез-құлықтың өзі емес, Күлтегін мен Білге қаған жазбаларында және Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегінде берілген билеуші әулеттің саяси дүниетанымы. Зерттеу әдістемесі филологиялық мәтін талдауын, контекстік зияткерлік тарихты, ұғымдар тарихын және салыстырмалы саяси теорияны ұштастырады. Салыстыру асимметриялық қағидамен жүргізілді: алдымен әрбір тарихи ұғымның мағынасы мәтіннің жанры, тұрақты тіркестері және баяндаудағы қызметі арқылы анықталды; содан кейін ғана қазіргі теориялық категориялар ортақ саяси сұрақтарды көрсету үшін пайдаланылды. Олар көне түркі сөздерінің баламасы немесе ұғымдардың теңдігін дәлелдейтін құрал ретінде қолданылған жоқ. Талдау нәтижесінде төрт қорытынды жасалды. Біріншіден, Орхон мәтіндері el мен törü арасындағы байланысты анық көрсетеді: саяси қауым мен атадан қалған нормативтік тәртіп бірге сақталатын, жоғалатын және қалпына келтірілетін құбылыстар ретінде баяндалады. «Қатынастық нормативтік тәртіп» атауы көне түркі тіркесінің аудармасы емес, осы мәтіндік үлгіні сипаттайтын зерттеушілік ұғым ретінде ұсынылады. Екіншіден, Күлтегін жазбасындағы «өзімде kut болғаны үшін қаған болдым» деген формула kut-тың грамматикалық тұрғыдан иеленілетінін және Тәңірдің жарылқауымен байланыстырылатынын дәлелдейді. Алайда жазбаларда оның кері алыну тетігі сипатталмайды. «Құтты білікте» Дәулеттің тұрақсыздығы әділет, кеңес және ақылмен өзара байланыста қарастырылады; сондықтан kut-ты белгілі шарттармен берілетін билік құзыреті деуге болады, бірақ оны кері алудың формалды теориясы дәлелденбейді. Үшіншіден, el саяси қауым, халық және реттелген саяси күй мағыналарын қамтиды, бірақ қазіргі мемлекет, ұлт немесе қоғам ұғымдарының ешқайсысымен дәл сәйкес келмейді. Төртіншіден, ТМҰ-ның қазіргі материалдары Ақсақалдар кеңесін түсіндіргенде түркі тарихы мен дәстүріне сілтеме жасап, ортақ өткен тарих, өзара сенім және құрмет туралы дипломатиялық тіл қолданады. Дегенмен бұл құжаттар törü, kut және el ұғымдарын біртұтас жүйе ретінде пайдаланбайды әрі ортағасырлық мәтіндерден тікелей сабақтастықты дәлелдемейді. Осылайша салыстыру шектеулі тұжырымдамалық үндестікті және қазіргі институттың өзін қалай танытатынын көрсетеді; ал үлгілік ұйымдық құрылым, ойлап шығарылған дәстүр және мұраны ішкі саяси мақсатта пайдалану ықтимал түсіндірмелер ретінде сақталады. Мақаланың ғылыми үлесі – көне түркі саяси ойын салыстырмалы теорияға дерек шегінен шықпай енгізетін, мәтіндік пайымдарды мінез-құлық дерегіне және қазіргі институттарды тарихи сабақтастықтың дәлеліне айналдырмайтын әдіс ұсыну.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Ф. Верри, Тимишоара Британдық халықаралық мектебі

іскерлік әкімшілік докторы (DBA), тәуелсіз зерттеуші

Әдебиет

Arat R. R., 1947. Kutadgu Bilig I: Metin [Kutadgu Bilig I: Text]. Istanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. 656 p. [in Turkish].

Bakır M. M., 2025. Old Turkic women and khatuns in runic inscriptions. Journal of the Royal Asiatic Society, 35 (4). P. 867–894. DOI: https://doi.org/10.1017/S1356186325100928.

Beetham D., 1991. The Legitimation of Power. London: Macmillan. 267 p.

Bombaci A., 1965. Qutluġ Bolzun! A Contribution to the History of the Concept of ‘Fortune’ among the Turks. Ural-Altaische Jahrbücher, 36. P. 284–291.

Clauson G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press. 989 p.

Dallmayr F., 2004. Beyond Monologue: For a Comparative Political Theory. Perspectives on Politics, 2 (2). P. 249–257. DOI: https://doi.org/10.1017/S1537592704040137.

Dankoff R. (trans.), 1983. Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes. Chicago: University of Chicago Press. 281 p.

Devereux R., 1961. Yusuf Khass Hajib and His Kutadgu Bilig. The Muslim World, 51 (4). P. 299–310. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.1961.tb02277.x.

Erdal M., 2004. A Grammar of Old Turkic. Leiden–Boston: Brill. 575 p.

Freeden M., 1996. Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach. Oxford: Clarendon Press. 592 p.

Godrej F., 2011. Cosmopolitan Political Thought: Method, Practice, Discipline. New York: Oxford University Press. 210 p.

Golden P. B., 1992. An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. 483 p.

Golden P. B., 2011. Central Asia in World History. Oxford–New York: Oxford University Press. 178 p.

Hardin R., 2002. Trust and Trustworthiness. New York: Russell Sage Foundation. 234 p.

Hobsbawm E., Ranger T. (eds.), 1983. The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press. 320 p.

Koselleck R., 1985. Futures Past: On the Semantics of Historical Time. Trans. K. Tribe. Cambridge, MA: MIT Press. 330 p.

Levi M., 1998. A State of Trust. In: Braithwaite V., Levi M. (eds.), Trust and Governance. New York: Russell Sage Foundation. P. 77–101.

Manav F., 2024. Orhon Yazıtları’nda siyasal otoritenin/egemenliğin meşru zemini olarak kut: Weberci karizma açısından değerlendirme [Kut as the legitimate basis of political authority/sovereignty in the Orkhon inscriptions: An assessment through Weberian charisma]. Folklor/Edebiyat, 30 (119). P. 555–574. DOI: https://doi.org/10.22559/folklor.2670. [in Turkish].

March A. F., 2009. What Is Comparative Political Theory? The Review of Politics, 71 (4). P. 531–565. DOI: https://doi.org/10.1017/S0034670509990672.

Mitzen J., 2006. Ontological Security in World Politics: State Identity and the Security Dilemma. European Journal of International Relations, 12 (3). P. 341–370. DOI: https://doi.org/10.1177/1354066106067346.

Nauruzbayev D. M., Altayev Z. A., Abdimomynov N. T., 2024. Yūsuf Khāṣṣ-Hājib on Virtuous Leadership: A Medieval Turko-Islamic Philosophical Discourse. RUDN Journal of Philosophy, 28 (2). P. 450–466. DOI: https://doi.org/10.22363/2313-2302-2024-28-2-450-466.

Radloff W., 1894–1899. Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. 3 vols. St. Petersburg: Buchdruckerei der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. [in German].

Ross E. D., Thomsen V., 1930. The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen’s Final Danish Rendering. Bulletin of the School of Oriental Studies,

University of London, 5 (4). P. 861–876. DOI: https://doi.org/10.1017/S0041977X00090558.

Skinner Q., 1969. Meaning and Understanding in the History of Ideas. History and Theory, 8 (1). P. 3–53. DOI: https://doi.org/10.2307/2504188.

Steele B. J., 2008. Ontological Security in International Relations: Self-Identity and the IR State. London–New York: Routledge. 217 p.

Tekin T., 1968. A Grammar of Orkhon Turkic. Bloomington: Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Vol. 69. 419 p.

Thomsen V., 1896. Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées. Helsingfors: Société Finno-Ougrienne (Mémoires de la Société Finno-Ougrienne, V). 224 p. [in French].

Weber M., 1978. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Eds. G. Roth, C. Wittich. Berkeley: University of California Press. 1469 p.

Yavari N., 2024. Yūsuf Khāṣṣ Ḥājib: Wisdom of Royal Glory (ca. 1060s). In: Zemmin F., Yavari N., Dressler M., Stadler N. (eds.), Global Secularity: A Sourcebook, Volume 2: The Middle East and North Africa. Berlin–Boston: De Gruyter. P. 64–74. DOI: https://doi.org/10.1515/9783111254067-010.