Қазақ, ноғай тілдеріндегі халықтық географиялық терминдердің лингвистикалық табиғаты:

Б. Әбдуәлиұлы; А. Айнабек

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-228-247

Авторлар

Б. Әбдуәлиұлы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0003-1481-8850
А. Айнабек Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0006-1742-0468

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-228-247

Кілт сөздер:

қазақ тілі, ноғай тілі, халықтық географиялық терминдер, лингво-география, этимология, өлі түбір, морфологиялық құрылым, лексика- семантикалық жүйе, тарихи- салыстырмалы әдіс, тілдік әлем бейнесі

Аннотация

Қазақ пен ноғай – тарихи тегі бір, туыстас халықтар, сондықтан тілдері де өзара жақын. Екі этностың этногенездік, тарихи-мәдени сабақтастығы олардың тілдік жүйесіндегі ортақ қабаттардың сақталуына негіз болды. Көшпелі дәстүрі мен шаруашылығы ауа райының ыңғайына қарай үнемі орын ауыстырып отыруға бейімделгендіктен, қоршаған ортаны тану мен табиғаттың сырларын меңгеруге мол мүмкіндік тудырды. Дала кеңістігін, жер бедерін, су көздерін, өсімдік жамылғысын дәл сипаттау өмір сүрудің маңызды шартына айналды. Табиғи нысандарды ортақ белгілеріне қарай жалпы атаулармен атады, ал бұл атаулар халықтық географиялық терминдердің мол қоры мен лингво-географиялық жүйесін қалыптастырды. Осындай атаулар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, халық жадында сақталып, тілдік дәстүр арқылы тұрақтанды, жүйеленіп, қолданыс аясын кеңейтті. Халықтық терминдер, біріншіден, географиялық танымның, екіншіден, дүниенің тілдік бейнесі мен табиғат туралы аялық білімнің айғағы. Олар белгілі бір аймақтың табиғи-ландшафтық ерекшеліктерін бейнелей отырып, халықтың дүниетанымы мен тәжірибесін танытады. Мақала қазақ, ноғай тілдеріндегі халықтық географиялық терминдердің қалыптасу жағдайлары мен лингвистикалық табиғатын талдауға арналған. Сонымен қатар зерттеуде тарихи-салыстырмалы, сипаттамалы, этимологиялық әдістер қолданылып, тілдік деректер жүйелі түрде қарастырылды, ғылыми тұрғыдан сарапталды. Қоршаған ортаны тану әрбір нысанның түрін анықтап, оған лайықты атау беру арқылы жүзеге асады. Бұл атаулар тілде сақталғанмен, олардың жасалу жолдары, түпкі мағынасы, шығу уәждері белгісіз. Сондықтан кейбір көмескі халықтық терминдерге этимологиялық зерттеулер жүргізілді. Талдаулар барысында түпкі негіздері ортақ «қурай, құрғақ, құрлық; күдір, күп, көбе (жер көбесі), көбек» секілді сөздердің шығу тегі ортақ екені туралы болжамдар жасалды. Мағыналары ұқсас, дыбыстық тұлғалары жақын сөздерді өзара салыстырғанда түпкі негізі «қу, құ, кү, кө» нұсқаларына барып тіреледі, олар бүгінде өлі түбірлерге айналған. Сөздің морфологиялық құрылысынан шығу тегімен қатар мағыналық даму эволюциясы да көрініс береді, семантикалық өріс аясында кеңейе түседі. Зерттеу барысында мына мәселелер анықталды: терминдердің морфологиялық құрылымы түбір, туынды, біріккен сөздерден құралған, екі тілдегі нұсқалары бірдей тәсілмен жасалған, шығу уәждері мен лексика-семантикалық жүйесі ортақ. Бұл деректер қазақ пен ноғай тілдерінің тарихи негізі мен тілдік бірегейлігін, сондай-ақ халықтық географиялық терминдердің көне қабатын айқындайды, олардың сабақтастығын нақты дәлелдейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Б. Әбдуәлиұлы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

Филология ғылымдарының докторы, профессор

А. Айнабек, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD докторант

Әдебиет

Aqtobe gazeti, 2022. [Aktobe newspaper]. [Electronic resource]. Available at: https://aqtobegazeti.kz/?p=108487 (Accessed: 08.12.2025). [in Kazakh].

Apresyan Yu.D., 1995. Izbrannye trudy. T. 2. Integralnoe opisanie yazyka i sistemnaya leksikografiya [Selected works. Vol. 2. Integral description of language and systemic lexicography]. Moscow: Yazyki russkoy kultury. 769 p. [in Russian].

Biyarov B., 2012. Zher-su attarynyn sozzhasamdyk ulgileri [Word-formation patterns of place names]. Almaty: Memlekettik tildi damytu instituty. 460 p. [in Kazakh].

Bulgarova M., 1999. Nogajskaya toponimiya [Nogai toponymy]. Stavropol: Stavropolservisshkola. 320 p. [in Russian].

Gumboldt V. fon, 1984. Izbrannye trudy po yazykoznaniyu [Selected works on linguistics]. Moscow: Progress. 400 p. [in Russian].

Drevnetyurkskiy slovar, 1969. [Old Turkic dictionary]. Leningrad: Nauka. 677 p. [in Russian].

Zhanuzakov T., 2015. Halyqtyq geografiyalyq terminder [Folk geographical terms]. Almaty. 320 p. [in Kazakh].

Zher-su ataularynyn anyqtamalygy, 2009. [Dictionary of place names]. Almaty: Arys. 568 p. [in Kazakh].

Kaidar A., 2005. Struktura odnoslozhnyh kornej i osnov v kazahskom yazyke [Structure of monosyllabic roots and stems in the Kazakh language]. Almaty: Arys. 304 p. [in Russian].

Krylov G.A., 2026. Etimologicheskiy onlayn-slovar russkogo yazyka [Etymological online dictionary of the Russian language]. [Electronic resource]. Available at: https://lexicography.online/etymology/krylov/ (Accessed: 11.12.2025). [in Russian].

Qayyrzhan K., 2013. Soz-sandyq: Qazaqtyn kone sozderi [Lexical treasury: ancient Kazakh words]. Almaty: Oner. 480 p. [in Kazakh].

Qazaq adebi tilinin sozdigi, 2011. On bes tomdyq. 1-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Vol. 1]. Almaty: Dauir. 752 p. [in Kazakh].

Qazaq adebi tilinin sozdigi, 2011. On bes tomdyq. 8-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Vol. 8]. Almaty. 744 p. [in Kazakh].

Qazaq adebi tilinin sozdigi, 2011. On bes tomdyq. 10-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Vol. 10]. Almaty: Dauir. 752 p. [in Kazakh].

Qazaq adebi tilinin sozdigi, 2011. On bes tomdyq. 12-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Vol. 12]. Almaty: Dauir. 752 p. [in Kazakh].

Qazaq tilinin aimaqtyq sozdigi [Regional dictionary of the Kazakh language], 2005. Almaty: Arys. 824 p. [in Kazakh].

Qazaq dasturli madenietinin enciklopediyalyq sozdigi [Encyclopedic dictionary of traditional Kazakh culture], 1997. Almaty: Sozdik-slovar. 368 p. [in Kazakh].

Qoishybaev E., 1985. Qazaqstannyn zher-su attary sozdigi [Dictionary of place names of Kazakhstan]. Almaty: Mektep. 256 p. [in Kazakh].

Levitskaya L.S., Dybo A.V., Rassadin V.I., 2000. Etimologicheskiy slovar tyurkskih yazykov: Obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy na bukvu «Q» [Etymological dictionary of Turkic languages]. Moscow: Nauka. 262 p. [in Russian].

Matbek N.Q., 2018. Turki tildes nogai ulty: Nogai tili [Nogai people among Turkic-speaking peoples: Nogai language]. [Electronic resource]. Available at: https://vk.com/wall-158799159_100 (Accessed: 10.12.2025). [in Kazakh].

Nikonov V.A., 2011. Vvedenie v toponimiku [Introduction to toponymy]. Moscow: LKI. 184 p. [in Russian].

Nogaisko-russkiy slovar [Nogai-Russian dictionary], 1963. Moscow: Gosudarstvennoe izdatelstvo inostrannyh i nacionalnyh slovarey. 560 p. [in Russian].

Ondasynov N.D., 1974. Parsysha-qazaqsha tusindirme sozdik [Persian-Kazakh explanatory dictionary]. Almaty: Kazakhstan. 384 p. [in Kazakh].

Podolskaya N.V., 1988. Slovar russkoy onomasticheskoy terminologii [Dictionary of Russian onomastic terminology]. Moscow: Nauka. 191 p. [in Russian].

Sharuaschylyq kitaby No24. [Economic register book]. [Electronic resource]. Available at: https://muragat-bko.gov.kz/catalog/scan/opisi/S2_11.pdf (Accessed: 10.12.2025). [in Kazakh].

Wikipedia. Zhantaq [camelthorn]. [Electronic resource]. Available at: https://kk.wikipedia.org/wiki/Жантақ (Accessed: 15.01.2026).

Wikipedia. Zhusan [wormwood]. [Electronic resource]. Available at: https://kk.wikipedia.org/wiki/Жусан (Accessed: 15.01.2026).

Wikipedia. Izen. [saltwort]. [Electronic resource]. Available at: https://kk.wikipedia.org/wiki/Изен (Accessed: 15.01.2026).

Wikipedia. Kendir [hemp]. [Electronic resource]. Available at: https://kk.wikipedia.org/wiki/Кендір (Accessed: 15.01.2026).

Falcinelli I., Fini C., Mazzuca C., Borghi A.M., 2024. The geo domain: a review on the conceptualization of geographical and geopolitical entities. Frontiers in Psychology. 15. Article 1389581. P. 1–19.

Lim S.L.T.G., Perono Cacciafoco F., 2023. Toponyms as a Gateway to Society. Journal of Ancient History and Archaeology. 10 (1).Sozdik.kz, 2026. [Electronic resource]. Available at: https://sozdik.kz/kk/dictionary/translate/kk/ru/күдір/ (Accessed: 15.01.2026).