Ортағасырлық тұрғын үй архитектурасына исламның әсері:  зерттеудің әдістері мен жаңа бағыттары

Ералы Ақымбек; Фарход Максудов; Несіпбай Нұрғали

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-8-32

Авторлар

Ералы Ақымбек Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты https://orcid.org/0000-0002-0603-4514
Фарход Максудов Ұлттық археология орталығы, Өзбекстан Республикасы Ғылым Академиясы https://orcid.org/0000-0002-8492-0634
Несіпбай Нұрғали әл-Фараби атындағы ҚазҰУ https://orcid.org/0009-0007-9093-5342

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-8-32

Кілт сөздер:

орта ғасыр, тұрғын үй архитектурасы, ислам мәдениеті, тұрмыстық археология, геохимиялық талдау, палеопара зитология, 3D реконструкция, аула, санитарлық гигиеналық жүйелер, су жүйелері

Аннотация

Мақалада орта ғасырда ислам дінінің ықпалымен өзгеріске ұшыраған тұрғын үй архитектурасын археологиялық зерттеудің заманауи теориялық және әдістемелік бағыттары қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – тұрғын үйді тек құрылыс нысаны немесе жоспарлық шешім ретінде емес, әлеуметтік, тұрмыстық және мәдени тәжірибелердің материалдық көрінісі ретінде талдау мүмкіндіктерін айқындау. Осы тұрғыда архитектуралық археологияның дәстүрлі сипаттамалық тәсілдерінің шектеулері көрсетіліп, тұрмыстық археология мен интенсивті археология тұжырымдамалары теориялық негіз ретінде зерделенеді. Орталық Азияда ислам дінінің VIII ғасырдан бастап орнығуы аймақтың саяси-әлеуметтік және мәдени дамуына түбегейлі өзгерістерге алып келді. Қарахан мемлекетінің исламды ресми дін ретінде қабылдауы қалалық құрылымның, әсіресе рабадтардың кеңеюіне және мұсылмандық инфрақұрылым элементтерінің қалыптасуына ықпал етті. Исламды қабылдаған көшпенді түркі тайпалары жайылымдық аймақтармен қатар қалалық орталықтарды да игеріп, отырықшы-егіншілік мәдениеттің ықпалымен урбанистік өмір салтына біртіндеп бейімделді. Ал отырықшы халықтарға исламның енуімен бірге құрылыс салудың жаңа үлгілері де келді. IX–XIII ғғ. Орталық Азия қалаларында тазалық орындарының кең таралуы ислам нормаларының материалдық деңгейде орныққанын көрсетті. Зерттеу шолу сипатында жүргізіліп, Андалусия, Солтүстік Африка, Орталық Азия және Алтын Орда аумақтарындағы тұрғын үй архитектурасына арналған археологиялық және пәнаралық еңбектерге салыстырмалы талдау жасалады. Аулалық жоспарлау жүйесі, айван, суфа, тандыр, кан, дәретхана, ташнау, бадрап және су жүйелері тұрғын үй кеңістігін ұйымдастырудағы негізгі функционалдық элементтер ретінде қарастырылады. Ислам дініндегі тазалық, құпиялық қағидалары санитарлық-гигиеналық инфрақұрылымның қалыптасуына тікелей ықпал еткені археологиялық деректер арқылы негізделеді. Андалусиядағы кәріз жүйелері мен латрина құрылымдары, Мурсиядағы су ағызу арналары, Отырар мен Саурандағы унитаз және тазар құрылғылары исламдық тұрмыс мәдениетінің тұрғын үй жоспарында міндетті элементке айналғанын дәлелдейді. Сонымен қатар палеопаразитологиялық, геохимиялық, GIS және 3D реконструкция әдістерінің нәтижелері талданып, олардың тұрғын үй кеңістігіндегі таза және лас аймақтарды, ас дайындау, жуыну және қалдық шығару орындарын анықтаудағы маңызы көрсетіледі. Бұл тәсілдер тұрғын үйді статикалық объект емес, уақыт пен әлеуметтік әрекет ықпалында үнемі өзгеретін динамикалық кеңістік ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде ислам ықпал еткен тұрғын үй архитектурасы бірыңғай типологиялық модель емес, әртүрлі экологиялық және мәдени ортаға бейімделген, бірақ ортақ діни-этикалық қағидалармен біріктірілген күрделі урбанистік феномен ретінде сипатталады. Зерттеу ислам әсерінен тұрғын үй мәдениетінің ортағасырлық Еуропамен салыстырғандағы санитарлық гигиеналық және инфрақұрылымдық артықшылықтарын, сондай-ақ Орталық Азияда отырықшы және көшпенді дәстүрлердің тоғысуын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Ералы Ақымбек, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

PhD, жетекші ғылыми қызметкер

Фарход Максудов, Ұлттық археология орталығы, Өзбекстан Республикасы Ғылым Академиясы

тарих ғылымдарының докторы

Несіпбай Нұрғали, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

докторант, кіші ғылыми қызметкер, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

Әдебиет

Akymbek E.Sh., 2001. Ortağasırlyq Qazaqstan jerindegi qalalardyñ damwına islamnıñ äserі (IX–XIII ğğ.) [The influence of Islam on the development of cities in medieval Kazakhstan (9th–13th centuries)]. KazMU Khabarshysy. Tarikh Seriyasy. №1(20). P. 175–179. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., 2006. Ontustik Qazaqstandagı ortagasırlyq qalalardyn damwın zerttewdіn keybіr maselelerі. Ekinshi Khalyqaralyq turkologiya kongresi: Qazirgi zamangı turkologiya: teoriıasy, praktıkasy jane aldagı mindetterі [Some issues in studying the development of medieval cities in Southern Kazakhstan. Second International Congress of Turkology: Contemporary Turkology – its theory, practice, and future challenges]. Ekinshi Khalykaralyl Turkologiya Kongresi. V. II. P. 392–396. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Shagirbaev M.S., Nurgali N.B., 2025. Usadba v strukture srednevekovoho gorodishcha Karakemer: organizatsiya prostranstva i ego ispol'zovaniye [The homestead in the structure of the medieval settlement of Karakemer: spatial organization and its use]. Materialy i issledovaniya po arkheologii Srednei Azii i Prikaspiya. 21. P. 34–56. [in Russian].

Aldabergenov N.O., Akymbek E.Sh., 2003. Soltustik-shygys Jetisudagı erte ortagasırlyq qalalardyn damwına islamnın aserі [The influence of Islam on the development of early medieval cities in northeastern Zhetysu]. KazMU Khabarshysy. Tarikh Seriyasy. №1(28). P. 111–114. [in Kazakh].

Akishev K.A., Baipakov K.M., Erzakovich L.B., 1987. Otrar v XIII–XV vekakh [Otrar in the 13th–15th centuries]. Alma-Ata: Nauka. 256 p. [in Russian].

Anarbaev A., 1981. Blagoustroystvo srednevekovogo goroda Sredney Azii (V – nachalo XIII v.) [Urban infrastructure of the medieval cities of Central Asia (5th–early 13th centuries)]. Tashkent: FAN. 119 p. [in Russian].

Baipakov K.M., 2012. Islamskaya arkheologicheskaya arkhitektura i arkheologiya Kazakhstana [Islamic architectural archaeology and archaeology of Kazakhstan]. Almaty. 284 p., 108 ill. [in Russian].

Baipakov K.M., 2013. Drevnyaya i srednevekovaya urbanizatsiya Kazakhstana. Kniga II [Ancient and medieval urbanization of Kazakhstan. Book II]. Almaty: Institut arkheologii im. A. Kh. Margulana. P. 174–186. [in Russian].

Baipakov K.M., Voiakin D.A., Akylbek S.Sh., 2013. Zhilaya zastroyka Otrara X–nachalo XIII vv. [Residential development of Otrar, 10th–early 13th centuries]. Izvestiya NAN RK. Seriya obshchestvennykh nauk. 3. 516 p. [in Russian].

Baipakov K.M., Akymbek E.S., 2014. Arheologiyanyn shynyna shykkan [Ascension to the crowns of archaeology]. 2013 zhılı Aspara qalasynda jürgizilgen arheologiyalyq zertteu jumystarynyñ nätijesi. K. Aqyshevtiñ tuğanına 90 jyl toluına arnalğan «Qazaqstan territoriyasındagı ezhelgi jäne ortağasırlyq memleketter» attı halyqaralıq ğılımi konferenciya materialdarynyñ jinağı [Results of the archaeological research conducted in 2013 in the city of Aspara. Collection of materials from the international scientific conference “Ancient and Medieval States on the Territory of Kazakhstan”, dedicated to the 90th anniversary of K. Akishev. Almaty: Archaeology Institute named after A.H. Margulan]. In: Baipakov K.M. (ed.). Almaty: Margulan Institute of Archaeology. P. 394–406. [in Kazakh].

Eleuov M., 1999. Shu-Talas onirlerinin ortagasyrlyk kalalary men mekenderi (VI–XIII gg. basy) [Medieval cities and settlements of the Shu–Talas region (6th–early 13th centuries)]. Almaty. 360 p. [in Kazakh].

Smagulov E.A., 2010. Drevni Sauran [Ancient Sauran]. Almaty: Institut arkheologii im. A.H. Margulana. 358 p. [in Russian].

Zilivinskaya E.D., 2022. Blagoustroystvo i sanitariya v Zolotoordynskikh gorodakh [Infrastructure and sanitation in the cities of the Golden Horde.]. Arkheologiia Evraziiskikh Stepei [Archaeology of the Eurasian steppes]. 3. P. 196–203. [in Russian].

Zilivinskaya E.D., 2023. Elementy interyera Zolotoordynskikh zhilykh domov Nizhnego Povolzh'ya [Interior elements of Golden Horde residential houses in the Lower Volga region.]. Arkheologiia Evraziiskikh Stepei [Archaeology of the Eurasian steppes]. 6. P. 231–248. [in Russian].

Quran Karim: Kazakhsha magına zhane tusinigi, 1991. aud. H. Altay [The Holy Quran: Kazakh Meaning and Interpretation, Translated by Kh. Altay]. 604 р. [in Kazakh].

Muftyat.kz. - URL: https://www.muftyat.kz/kk/nasihat/zhuma-minberi/2025-0418/46394-tazalyi---imannyi-zhartyisyi/ (Accessed: 21.12.2025). [in Kazakh].

Aparicio Sánchez L., Jiménez Castillo P., 2023. Domestic architecture and urban expansion: Central courtyard elementary houses in the arrabales of Córdoba (10th century). Arts. 12(79). P. 1–33. [in English; context from Spanish scholarship].

Bagińska D., 2024. Household structures in transition: Domestic architecture and daily life in Old Dongola (14th–17th c.). Polish Centre of Mediterranean Archaeology Studies. P. 293–315.

Castillo C., 2012. Archaeology of architecture and the archaeology of domestic buildings in early medieval Europe. Arqueología de la Arquitectura. 9. P. 131–138.

Jervis B., 2022. Temporality and difference: An intensive approach to medieval rural settlement. Journal of Archaeological Method and Theory. 29. P. 1229–1258.

López-Gijón R. et al., 2025. Intestinal parasites as indicators of sanitation: The wastewater system of an Islamic funduq in medieval Murcia (12th–13th). Journal of Archaeological Science, in press.

O’zbekiston – jahon sivilizatsiyasi kesimida. [Uzbekistan is a part of the world civilization], 2022. Tashkent: Baktria Press. 320 p. [in Uzbek].

Reklaitytė I., 2021. Latrines and hygiene systems in al-Andalus. Médiévales. 80. P. 63–74. [in Spanish].

Shnekeev Zh.K., 2016. Architecture and construction of medieval dwellings in Karakalpakstan: Based on Mizdahkan settlement materials. Bulletin of Karakalpak Research Institute. P. 201–208.