Еуропа халықтары мен Түркі әлемі арасында діни, мәдени және  өркениеттік диалогтың дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі

Нұржігіт Абдукадыров; Айсұлу Шоқатова; Ғалия Мырзахмет; Бағдәулет Сиздиков

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-33-57

Авторлар

Нұржігіт Абдукадыров әл-Фараби атындағы ҚазҰУ https://orcid.org/0000-0002-6811-9871
Айсұлу Шоқатова А.К. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты https://orcid.org/0009-0007-0433-9852
Ғалия Мырзахмет Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халық аралық қазақ-түрік университеті https://orcid.org/0009-0001-8786-7074
Бағдәулет Сиздиков Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті https://orcid.org/0000-0001-8115-5810

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-33-57

Кілт сөздер:

Ұлы Жібек жолы, Батыс, Шығыс, Еуропа, түркі әлемі, дін, мәдениет, өркениет, сауда, байланыс

Аннотация

Еуразия тарихында Ұлы Жібек жолы ежелгі дәуірден бастап Батыс пен Шығыс арасында диалогтың негізгі күретамыры саналды. Соның ішінде Батыс елдері мен түркі халықтары арасындағы материалдық-мәдени және рухани байланыстар тарихта өзінің терең ізін қалдырды. Бұл Шығыс пен Батыс мәдени байланысы мен өркениеттердің қақтығыстарының өзара үлкен бір көрінісі саналады. Сондай-ақ, бұл түркі халықтарының діні мен мәдениетінің тарихындағы үлкен бір тарихи сабақтастықтың дәлелі болып табылады. Тарихи тұрғыдан Жібек жолы Шығыста Қытай мен Батыста Еуропа елдері арасындағы экономикалық және мәдени алмасудың көпірі қызметін атқарып, ол сонымен бірге Шығыс мәдениетін Орталық Азия, Батыс Азия, Парсы мәдениеттерімен, тіпті ежелгі Грек және Рим мәдениеттерімен тығыз байланыстырды. Ұлы Жібек жолы бойындағы әртүрлі аймақтарда көптеген діндер таралып, олар бір-бірімен тату өмір сүріп, бірге дамыды. Олардың ілімдері өзара сіңісіп, тұтасып отырды. Түркі халықтары мен Еуропа халықтарының арасында діндер мен этноконфессиялар бір-бірінің даму формаларын қабылдады. Мұның бәрі Ұлы Жібек жолының Батыс елдері мен түркі халықтарының арасында діни және мәдени алаңға айналғанын көрсетті. Сонымен қатар, түркі халықтары мен Батыс елдері үшін діндер мен мәдениеттердің даму тарихында ерекше құбылыс болды. Қазіргі кезде түркі халықтарының діни-наным сенімдері мен конфессияларының пайда болуы және жойылуы туралы зерттеулер өзекті саналады. Ұлы Жібек жолының бойымен түркілер арасында тараған діндердің тарихы және соның негізінде Батыс пен Шығыс арасында орнаған мәдени-өркениеттік тарихты зерттеу маңызды болып отыр. Мұның барлығы түркі халықтарының саяси тарихымен қатар, мәдени және өркениеттік тарихын тануға, сондай-ақ оған Батыс әлемінің ықпалы туралы мәліметтерді игеруге көмектеседі. Ұсынылып отырған зерттеу жұмысында Батыс Еуропа мен Түркі әлемі арасында діни, мәдени және өркениеттік диалогтың дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі қарастырылады. Ұлы Жібек жолының бойын мекендеген түркі халықтарының діни және мәдени өмірі мен Еуропа халықтарының оларға жасаған ықпалына назар аударылады. Ұлы Жібек жолы арқылы Батыстан Шығысқа, оның ішінде түркілер географиясына таралған діндер мен конфессиялар, мәдениеттің толқындары және жалпы өркениеттер диалогы тарихи тұрғыдан зерттеледі. Авторлар тарапынан батыс еуропалықтар мен түркі халықтары арасында орын алған өзара мәдени және өркениеттік үдерістер ғылыми талдауға түседі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Нұржігіт Абдукадыров, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

PhD, дүние жүзі тарихы, тарихнама және деректану кафедрасының доценті

Айсұлу Шоқатова, А.К. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты

аға оқытушы, педагогика және тарих кафедрасы

Ғалия Мырзахмет, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халық аралық қазақ-түрік университеті

PhD докторант

Бағдәулет Сиздиков, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

PhD, қауымд. профессор, жетекші ғылыми қызметкер, Археология ғылыми-зерттеу институты

Әдебиет

Baipakov K.M., 2007. Velikii Shyolkovii put na territorii Kazakhstana [The Great Silk Road on the Territory of Kazakhstan]. Almaty: Aruna. 496 p. [in Russian].

Baipakov K.M., 1998. Srednevekovie goroda Kazakhstana na Velikom Shelkovom puti. [Medieval Cities of Kazakhstan on the Great Silk Road]. Almaty: Gylym. 216 p. [in Russian].

Bartold V.V., 1993. Dvenadtsat' lektsii po istorii turetskikh narodov Srednei Azii [Twelve lectures on the history of the Turkish peoples of Central Asia]. Almaty: Zhalyn. 123 p. [in Russian].

Gumilev L.N., 1992. Qiyal patshalıgın izdeu [Searching for the fantasy kingdom]. Almaty. 448 p. [in Kazakh].

Gumilev L.N., 2002. Drevnie tyurki [Ancient Turks]. Sankt-Peterburg. 576 p. [in Russian].

Darkevich V.P., 1976. Argonavti srednevekovya [The Argonauts of the Middle Ages]. Moskva. 200 p. [in Russian].

Zhdanovich O.P., 2014. Menandr Protektor. Istoriya: O posolstvakh tyurkov k persam i vizantiitsam v 568 g. (perevod i kommentarii) [Menander the Protector. History: On the Turkic Embassies to the Persians and Byzantines in 568 (translation and commentary)]. Zolotoordinskoe obozrenie. №1 (3). P. 22-32. [in Russian].

Zaporozhets V.M., 2011. Seljuki [Seljuks]. Moscow. Voenizdat. 295 p.

Zolotareva L.R., Zhumashev R.M., 2018. Nasledie Velikogo Shelkovogo puti v kontekste mirovoi kulturi [The Heritage of the Great Silk Road in the Context of World Culture]. Karaganda. 145 p. [in Russian].

Klyashtornii S.G., Sultanov T.I., 2000. Gosudarstva i narodi Yevraziiskikh stepei. Drevnost i srednevekove [States and Peoples of the Eurasian Steppes. Antiquity and the Middle Ages]. Sankt-Peterburg. 320 p. [in Russian].

Mamleeva L.A., 1999. Stanovlenie Velikogo Shelkovogo puti v sisteme transtsivilizatsionnogo vzaimodeistviya narodov Yevrazii [The Formation of the Great Silk Road in the System of Transcivilizational Interaction of the Peoples of Eurasia]. Vita Antiqua. №2. P. 53-61. [in Russian].

Menander the Byzantine. History. 2003. [Byzantine historians: Dexippus, Eunapius, Olympiodorus, Malchus, Peter the Magister, Menander, Candidus the Isaurian, Nonnos, and Theophanes the Byzantine]. Translated by G.S. Destunis. St. Petersburg. 1860. Reprinted in Ryazan. Alexandria. 432 p.

Nisanbaev A.N., Barlibaeva G.G., 2012. Etika kak yadro kazakhskoi filosofskoi misli. [Ethics as the Core of Kazakh Philosophical Thought]. Voprosi filosofii. № 10. P. 65-74. [in Russian].

Ovchinnikova B.B. 2009. Velikii Shelkovii put – tranzitnaya magistral Vostok – Zapad – Vostok [The Great Silk Road – an East-West-East Transit Highway]. Rossiya i Kitai: istoricheskii opit vzaimodeistviya i novie grani sotrudnichestva: materiali nauch.-prakt. konf. Yekaterinburg, 25-26 noyabrya 2008 g. Yekaterinburg: Izd-vo Ural. un-ta. P. 101-109. [in

Russian].

Orynbekov M.S., 2002. Qazaq senіmderіnіn bastaulari [Kazakh Historical Archives]. Almaty. 200 p. [in Kazakh].

Petrov A.M., 1995. Velikii Shelkovii put. O samom prostom, no malo izvestnom [The Great Silk Road. About the Simplest, but Little Known]. Moskva. 127 p. [in Russian].

Pigulevskaya N.V., 1947. Vizantiiskaya diplomatiya i torgovlya shelkom v V-VII vv. [Byzantine Diplomacy and the Silk Trade in the 5th-7th Centuries]. Vizantiiskii vremennik. Vol.1. P. 184-213. [in Russian].

Rtveladze E., 2005. Tsivilizatsii, gosudarstva, kulturi Srednei Azii [Civilizations, States, and Cultures of Central Asia]. Tashkent. 288 p. [in Russian].

Sadirova Z.T., 2023. Velikii Shelkovii put i razvitie mezhdunarodnikh etnokulturnikh, torgovikh svyazei Karakhanidskogo kaganata [The Great Silk Road and the Development of International Ethnocultural and Trade Relations of the Karakhanid Khaganate]. Yedinstvo slavyanskikh i tyupkskikh narodov v istorii i sovremennosti. Materiali III Mezhdunarodnogo altaisticheskogo foruma. Barnaul. P. 110-114. [in Russian].

Frankopan Piter, 2017. Shyolkovii put. Doroga tkanei, rabov, idei i religii [The Silk Road. The Road of Fabrics, Slaves, Ideas, and Religions]. M.: Eksmo. 410 p. [in Russian].

Frankfor A.P., 1989. Sushchestvoval li Velikii Shelkovii put vo II-I do n.e. [Did the Great Silk Road Exist in the 2nd-1st BC]. Vzaimodeistvie kochevikh kultur i drevnikh tsivilizatsii. Alma-Ata: Nauka. P. 203-216. [in Russian].

Khudyakov Yu.S., 1998. Iskusstvo srednevekovikh kochevnikov Yuzhnoi Sibiri i Tsentralnoi Azii [The Art of Medieval Nomads of Southern Siberia and Central Asia]. Novosibirsk. 119 p. [in Russian].

Shpengler Osvald, 1993. Zakat Yevropi [The Decline of Europe]. Novosibirsk. 592 p. [in Russian].

Dawson Christopher, 1980. Mission to Asia. Medieval Academy of America. University of Toronto Press. 246 р.

Frankopan Peter, 2019. The New Silk Roads: The Present and Future of the World. London: Bloomsbury. 368 p

Hansen Valerie, 2012. The Silk Road: A New History. New York. Oxford University Press. 304 р.

Jackson Peter, 2009. The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke. 1253-1255. Hackett Publishing Company. 312 р.

Nurzhanov A.A., Krupko I.V., 2018. Turkic culture as a unique environment and product of ethnocultural impulses of the Great silk way. Nations and Religions of Eurasia. No.3 (16). Р. 22-30

Schafer Edward H., 1963. The Golden Peaches of Samarkand: A Study of T'ang Exotics. University of California Press. 399 p.

Tan Jingfeng, 2020. The Spread and Integration of Religious Culture Along the Eastern Silk Road. Cultural and Religious Studies. March Vol. 8. No.3. Р.174-177.

Teng Li, 2024. Christianity on the Silk Roads. Reimagining the Silk Roads. Interactions and Perceptions Across Eurasia. Edited by Julian Henderson, Stephen L. Morgan, Matteo Salonia. London: Routledge. 370 p.

Waugh D.C., 2010. The Silk Roads in history. Expedition. №52(3). Р. 9-22.