К основам текстологии памятников рунического письма

И.Л.  Кызласов

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-116-142

Авторлар

И.Л. Кызласов Ресей ғылым академиясының Археология институты https://orcid.org/0009-0002-6635-2511

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-116-142

Кілт сөздер:

руникалық жазулар, Орхон және Енисей мәтіндері, эпитафиялардың мазмұны мен формасы, авторлық мәселе, бітікшілер мен шеберлердің кәсібилігі, протографиялардың қасиетті прототиптері, ағаш жазба құжаттары, Енисей тас жазбалары, граффитидің табыну сипаты, манихейлік кітап мәдениеті, жазба мәдениеті

Аннотация

Азиялық руна жазуын тұтынушылардың сауаттылығы мен білімдарлығының дәлелдері VIII ғасырдың бірінші ширегіндегі Екінші Шығыс түркі қағанатының Орхон бойында орналасқан ғылымға белгілі тасбітіктерінде-ақ кездеседі. Ұйғыр қағанатының ескерткіштерінде оны жасаушылардың бірнеше буынының белгілері бар; бұл өз мұратын ой еңбегі мен білімділіктен тапқан айрықша кәсіби сословиенің мұрагерлік жолмен өмір сүргенін айғақтайды. Ежелгі және орта ғасырлардағы басқа да әдеби тілдер сияқты, жазба әдеби тіл – руналық койне – негізі тек эпикалық тіл ғана емес, сонымен қатар культтік (діни-жоралғылық) поэзия тілі болған диалектіаралық сөйлеу тілінде қалыптасты. VIII-XII ғасырлар аралығында Ежелгі Хакас мемлекетінің әрбір дерлік үлестік кінәзінің құрметіне тұрғызылған көптеген Енисей эпитафиялары өздерінің азалы мәтіндерінің құрылымы мен мазмұнында осындай ғұрыптық поэзияның бір түрі – жоқтау сарындарын сақтап қалған. Енисейлік ескерткіш жазулары ежелгі проторуналық абыздық жазудың терең тамырлары мен әуелгі киелі сипатын айқындап берді. Олар байырғы дәуірдегі руналық жазба құжаттардың ең көне пішінін сақтап қалған: ескерткіш бағандарға түсірілетін мәтіндердің негізі болған алғашқы нұсқалардың тұрпаттық ерекшеліктері тас бетінде көрініс тапқан. Тасқа қашалған эпитафиялардың протографтары – барлық жағы жазумен шимайланған ағаш жұмыршақтар мен мәтін жолдары тек бір бетіне ғана түсіріліп, жиектері баулармен немесе таспалармен өзара бекітілген жалпақ ағаш тілімшелер болды. Ауызша койненің ілкі түркілік жоралғыларда өте ерте кезеңде жазбаша қалыпқа түскеніне еш күмән жоқ. Әсіресе өрлемелі баспалдақ түріндегі (мәтіндер төменгі жолдан жоғары жолға қарай оқылатын) архаикалық жазу тәсілінің маңызы өте ерекше. Жазу мен оқудың дәл осы тәсілі Енисей және Орхон эпитафиялық ескерткіштерінің екеуінде де сақталғандықтан, олардың ортақ және ежелгі прототипке барып тірелетіні сөзсіз. Ұйғыр және Ежелгі Хакас мемлекеттеріне манихейлік енген соң жергілікті руналық жазулар бұл кітаби діннің ресми жазу жүйесіне айналды. Монахтық қауымдар құрылып, сауаттылық жаппай таралды. Жерді қастерлеудің таулар мен жартастарға табыну түріндегі ежелгі салты сақталғанымен, енді олардың бетінде рунамен жазылған көптеген мінәжат мәтіндері пайда болды. Тұтастай алғанда, руналық мәтінтанудың негіздері жазба жәдігерлердің жанрлық сипатына қарай келесі салаларға жіктеледі: орхон және енисей дәстүріндегі эпитафиялық мәтіндер, сондай-ақ жартастағы діни жазулардың жеке мінәжаттық және кең ауқымды уағыздық мазмұндағы бірнеше түрі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

И.Л. Кызласов, Ресей ғылым академиясының Археология институты

тарих ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрметті профессоры

Әдебиет

Amanzholov A.S., 1981. Tyurkskaya runicheskaya grafika. Ch. II (naglyadnyj material) [Turkic Runic Graphics. Part II (visual material)]. Alma-Ata: KazGU. 55 р. [in Russian]

Vasilʹev D.D., 1983. Korpus tyurkskikh runicheskikh pamyatnikov bassejna Eniseya [The Corpus of Turkic Runic Monuments of the Yenisei Basin]. Leningrad: Nauka. 127 р. [in Russian]

Gaben A. fon, 1986. Drevnetyurkskaya literatura [Old Turkic Literature]. Zarubezhnaya tyurkologiya. Vyp. 1. Drerevnie tyurkskie yazyki i literatury [Foreign Turkology. Issue 1. Old Turkic languages and literatures]. Moskva: Nauka. Р. 294–344. [in Russian]

Dmitrieva L.V., 1963. Khuastuanift (vvedenie, tekst, perevod) [Huastuanift (Introduction, Text, Translation)]. Tyurkologicheskie issledovaniya [Turkological Studies]. Moskva; Leningrad: Izdatelʹstvo AN SSSR. Р. 214–232. [in Russian]

Drevnetyurkskij slovarʹ [ Old Turkic Dictionary], 1969. Red.: V.M. Nadelyaev, D.M. Nasilov, E.R. Tenishev, A.M. Shcherbak. Leningrad: Nauka. LX+676 р. [in Russian]

Zholdasbekov M., Sartқozhauly K., 2005. Orkhon eskertkishterining tolyk Atlasy. Astana: Kultegin. 360 p. [In Кazakh]

Zholdasbekov M., Sartkozhauly K., 2006. Atlas orkhonskikh pamyatnikov [Atlas of Orkhon monuments.]. Astana: Kultegin. 360 p. [in Russian]

Klyashtornyj S.G., 1980. Terkhinskaya nadpisʹ (predvaritelʹnaya publikatsiya) [Terkhin inscription (preliminary publication)]. Sovetskaya tyurkologiya [Sovet Turkology]. № 3. S. 82–95.

Kozʹmin N.N., 1934. Klassovoe litso «Atasy» Jollyg-tegina, avtora orkhonskikh pamyatnikov [The class face of “Atasy” Yollig-tegin, the author of the Orkhon monuments]. Sergeyu Fedorovichu Olʹdenburgu k pyatidesyatiletiyu nauchno-obshchestvennoj deyatelʹnosti. 1882–1932. [To Sergey Fedorovich Oldenburg on the fiftieth anniversary of scientific and social activity. 1882–1932]. Leningrad: Izdatelʹstvo AN SSSR. P. 259–277. [in Russian]

Kormushin I.V., 2008. Tyurkskie enisejskie epitafii. Grammatika, tekstologiya [Turkic Yenisei epitaphs. Grammar, textual criticism]. Moskva: Nauka. 342 p. [in Russian]

Korostovtsev M.A., 1962. Pistsy Drevnego Egipta [Scribes of Ancient Egypt]. Moskva: Izdatelʹstvo vostochnoj literatury. 175 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1979. Tugutyupskaya stela s drevnekhakasskoj epitafiej [Tugutyup Stele with an Ancient Khakass Epitaph]. Sovetskaya tyurkologiya [[Sovet Turkology]. № 5. P. 90–96. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1981. Askizskaya kulʹtura (srednevekovye khakasy X-XIV vv.) [Askiz Culture (Medieval Khakass of the 10th–14th Centuries)]. Arkheologiya SSSR. Stepi Evrazii v epokhu srednevekovʹya [Archaeology of the USSR. Stepi Eurasia v epokhu srednevekovʹya]. M.: Nauka. P. 200–207; 247–249. [in Russian]

Kyzlasov I.L, 1990. Drevnetyurkskaya runicheskaya pis'mennost' Evrazii. Opyt paleograficheskogo analiza [Ancient Turkic runic writing of Eurasia. An attempt at paleographic analysis]. Moskva: Institut arheologii AN SSSR. 179 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1994. Runicheskie pisʹmennosti evrazijskikh stepej [Runic Scripts of the Eurasian Steppes]. M.: Vostochnaya literatura RAN. 327 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1997a. Stely s runicheskimi nadpisyami na Altae. K vydeleniyu mestnykh grupp enisejskikh epitafij [Steles with Runic Inscriptions in Altai. Toward the Identification of Local Groups of Yeniseian Epitaphs]. Voprosy tyurkskoj filologii. Vyp. III [Issues of Turkic Philology. Issue III]. M.: P. 40–69. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1997b. Raznovidnosti drevnetyurkskoj runicheskoj orfografii. Otrazhenie manikhejskoj pisʹmennoj kulʹtury v pamyatnikakh enisejskogo i orkhonskogo pisʹma [Varieties of Old Turkic Runic Orthography. Reflection of Manichaean Written Culture in Monuments of Yeniseian and Orkhon Script]. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Budapest. T. L., fasc. 1-3. P. 163–184. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1998a. Materialy k rannej istorii tyurkov. III. Drevnejshie svidetelʹstva o pisʹmennosti [Materials on the early history of the Turks. III. The earliest evidence of writing]. Rossijskaya arkheologiya [Russian Archaeology]. № 2. P. 68–85. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1998b. Kalyam na Enisee. Chernilʹnaya runicheskaya nadpisʹ iz Khakasii [Kalam on the Yenisei. An Ink Runic Inscription from Khakassia]. Tatarskaya arkheologiya [Tatarian Archaeology]. № 2. P. 73-86. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1999a. Naskalʹnaya istoriya Zapadnoj Mongolii [Rock Art History of Western Mongolia]. Prirodnye usloviya, istoriya i kulʹtura Zapadnoj Mongolii i sopredelʹnykh regionov. Tezisy dokladov IV Mezhdunarodnoj nauchnoj konferentsii [Natural Conditions, History, and Culture of Western Mongolia and Adjacent Regions. Abstracts of the IV International Scientific Conference]. Tomsk: Tomskij GU. P. 182–183. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 1999b. Materialy k rannej istorii tyurkov. IV. Obrazovannostʹ v epokhu runicheskogo pisʹma [Materials for the Early History of the Turks. IV. Education in the Runic Era]// Rossijskaya arkheologiya [Russian Archaeology]. № 4. P. 99–117. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2001a. Smena mirovozzreniya v Yuzhnoj Sibiri v rannem srednevekovʹe (Idei edinobozhiya v enisejskikh nadpisyakh) [Change in Worldview in Southern Siberia in the Early Middle Ages (Ideas of Monotheism in Yeniseian Inscriptions)]. Drevnie tsivilizatsii Evrazii. Istoriya i kulʹtura [Ancient Civilizations of Eurasia: History and Culture]. Moskva: Vostochnaya literatura RAN. P. 243–270. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2001b. «Dobro sotvoriv, poseyatʹ chelovechnostʹ» (Manikhejskie missionery u vershin Altaya) [«Having done good, sow humanity» (Manichaean missionaries at the peaks of Altai)]. Srednevekovye drevnosti evrazijskikh stepej (Arkheologiya vostochnoevropejskoj lesostepi, vyp. 15) [Medieval antiquities of the Eurasian steppes (Archaeology of the Eastern European forest-steppe, issue 15)]. Voronezh: Voronezhskij GU. P. 111–129. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2002. Pamyatniki runicheskoj pisʹmennosti Gornogo Altaya. Uchebnoe posobie [Monuments of runic writing in Gorny Altai. A textbook]. Gorno-Altajsk: Univer-Print. 164 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L, 2003. Novosti tyurkskoj runologii. Vyp. I. Enisejskie nadpisi na gore Yalbak-Tash (Gornyj Altaj) [News of Turkic runology. Issue 1. Yeniseian inscriptions on Mount Yalbak-Tash (Gorny Altai).]. Moskva: Gumanitarij. 112 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2004. Udalʹ vityazya i blagochestie popa (Shakhanshakh Varakhran I, prorok Mani i runicheskie nadpisi gory Del-ula v Mongolii) [The Boldness of a Knight and the Piety of a Priest (Shahanshah Varahran I, the Prophet Mani, and the Runic Inscriptions of Mount Del-ula in Mongolia)]. Pamyatniki arkheologii i drevnego iskusstva Evrazii [Monuments of archeology and ancient art of Eurasia]. M.: Institut arkheologii RAN. P. 104–122. [in Russian]

Kyzlasov I.L, 2005. Talasskie naskalʹnye nadpisi [Talas Rock Inscriptions]. Rossijskaya arkheologiya [Russian Archaeology]. № 2. P. 46–55. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2013a. Runicheskoe pisʹmo na skalakh: sibirskie korni obryada i ego rasprostranenie v Srednej Azii [Runic Writing on Rocks: Siberian Roots of the Ritual and its Spread in Central Asia]. Kulʹturnyj transfer na perekrestkakh Tsentralʹnoj Azii: do, vo vremya i posle Velikogo Shelkovogo puti [Cultural Transfer at the Crossroads of Central Asia: Before, During, and After the Silk Road]. Parizh; Samarkand: IICAS. P. 116–121. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2013b. Enisejskaya runicheskaya nadpisʹ s iranskim zaimstvovaniem [Yeniseian Runic Inscription with Iranian Borrowings]. Sogdijtsy, ikh predshestvenniki, sovremenniki i nasledniki. Na osnove materialov konferentsii «Sogdijtsy doma i na chuzhbine», posvyashchennoj pamyati Borisa Ilʹicha Marshaka (1933-2006). Trudy GE. T. LXII [Sogdians, their predecessors, contemporaries, and successors. Based on the materials of the conference "Sogdians at home and abroad," dedicated to the memory of Boris Ilyich Marshak (1933-2006). Proceedings of the State Hermitage Museum. Vol. LXII]. SPb.: Izdatelʹstvo Gosudarstvennogo Ermitazha. P. 266–294. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2014. Religioznaya priroda enisejskoj pisʹmennosti. II [The Religious Nature of the Yeniseian Writing. II]. Rossijskaya tyurkologiya [Russian Turkology]. № 1. P. 52–61. [in Russian]

Kyzlasov I. L., 2020. Sovremennye osnovy tyurkskoj runologii [Modern Foundations of Turkic Runology]. Turkic Studies Journal. Nur-Sultan. № 2. P. 6–14. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2021a. Korni bashkirskoj geralʹdiki: aristokraticheskie tamgi tyurkskikh gosudarstv rannego srednevekovʹya [The Roots of Bashkir Heraldry: Aristocratic Tamgas of the Turkic States of the Early Middle Ages]. Bashkiry v kontekste mezhdistsiplinarnykh issledovanij tyurkskikh narodov Evrazii: Materialy nauchnoj sessii po etnicheskoj istorii i antropologii bashkir [Bashkirs in the Context of Interdisciplinary Studies of the Turkic Peoples of Eurasia: Proceedings of the Scientific Session on the Ethnic History and Anthropology of the Bashkirs]. Ufa: Samrau. P. 254–267. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2021b. Runicheskie pisʹmena Sibiri. Rasskazy arkheologa [Runic Scripts of Siberia. Stories of an Archaeologist]. M.; Abakan: Khakasskoe knizhnoe izdatelʹstvo. 160 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2022a. Pochitanie voennoj aristokratii v rannem srednevekovʹe: svidetelʹstva posleduyushchego poseshcheniya tyurkskikh memorialov [Veneration of the Military Aristocracy in the Early Middle Ages: Evidence of Subsequent Visits to Turkic Memorials]. Evrazijskaya stepnaya tsivilizatsiya: chelovek i istoriko-kulʹturnaya sreda. Materialy V mezhdunar. kongressa arkheologii evrazijskikh stepej [Eurasian Steppe Civilization: Man and the Historical and Cultural Environment. Proceedings of the 5th International Congress on the Archaeology of the Eurasian Steppes. In 5 vol.]. Almaty; Turkestan: Institut arkheologii im. A.Kh. Margulana. V. 3. P. 15–27. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2022b. Okamenevshie vityazi i mif tvoreniya [Petrified Knights and the Creation Myth]. Stepnye miry v zerkale arkheologii. Sbornik statej, posvyashchennyj 70-letiyu uchenogo-arkheologa M.K. Khabdulinoj [Steppe Worlds in the Mirror of Archaeology. A collection of articles dedicated to the 70th anniversary of archaeologist M.K. Khabdulina]. Nur-Sultan: IP ARD-Print. P. 223–235. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2025a. Severnoe manikhejstvo Yuzhnoj Sibiri i Tsentralʹnoj Azii. Kniga 1. Pervyj manikhejskij khram Sibiri [Northern Manichaeism of Southern Siberia and Central Asia. Book 1. The First Manichaean Temple of Siberia]. Moskva: Institut arkheologii RAN. 310 p. [in Russian]

Kyzlasov I.L., 2025b. Vydelenie zemelʹ dlya manikhejskikh monastyrej i khramov (Novoe prochtenie 7 stroki Sudzhinskoj stely) [Allocation of Lands for Manichaean Monasteries and Temples (A New Reading of Line 7 of the Sudzhin Stele)]. Povorot na Vostok. Sbornik statej k 70-letiyu R.M. Valeeva [Turn to the East. Collection of articles for the 70th anniversary of R.M. Valeeva]. SPb; Kazanʹ: Art-Ekspress. P. 490–521. [in Russian]

Kyzlasov L.P., 1960. Novaya datirovka pamyatnikov enisejskoj pisʹmennosti [New Dating of Yeniseian Written Monuments]. Sovetskaya arkheologiya [Soviet Archaeology]. № 3. P. 93–120. [in Russian]

Kyzlasov L.R., 1965. O datirovke pamyatnikov enisejskoj pisʹmennosti [On the Dating of Yeniseian Written Monuments]. Sovetskaya arkheologiya [Soviet Archaeology]. № 3. P. 38–49. [in Russian]

Kyzlasov L.R., 1969. Istoriya Tuvy v srednie veka [History of Tuva in the Middle Ages.]. Moskva: Izdatelʹstvo Moskovskogo universiteta. 212 p. [in Russian]

Kyzlasov L.R., 1981. Tyukhtyatskaya kulʹtura drevnikh khakasov (IX–X vv.) [The Tyukhtyaty Culture of the Ancient Khakass (9th–10th Centuries)]. Arkheologiya SSSR. Stepi Evrazii v epokhu srednevekovʹya [Archaeology of the USSR. The Eurasian Steppes in the Middle Ages] M.: Nauka. P. 54–59, 101, 144–146. fig. 33, 34. [in Russian]

Kyzlasov L.R., 1984. Istoriya Yuzhnoj Sibiri v srednie veka [History of Southern Siberia in the Middle Ages]. Moskva: Vysshaya shkola, 167 p. [in Russian]

Kyzlasov L.R., 1998. Severnoe manikhejstvo i ego rolʹ v kulʹturnom razvitii narodov Sibiri i Tsentralʹnoj Azii [Northern Manichaeism and its Role in the Cultural Development of the Peoples of Siberia and Central Asia]. Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriya 8. Istoriya [Moscow University Bulletin. Series 8. History]. № 3. P. 8–35. [in Russian]

Kyzlasov L.R., Kyzlasov I.L., 1994. Novyj etap razvitiya enisejskoj pisʹmennosti (konets XIII – nachalo XV v.) [A New Stage in the Development of Yeniseian Writing (Late 13th – Early 15th Centuries)]. Rossijskaya arkheologiya [Russian Archaeology]. № 1. P. 33–50. [in Russian]

Litvinskij B.A., Smagina E.B., 1992. Manikhejstvo [Manichaeism]. Vostochnyj Turkestan v drevnosti i rannem srednevekovʹe. Etnos, yazyki, religii [Eastern Turkestan in Antiquity and the Early Middle Ages. Ethnicity, Languages, Religions]. M.: Nauka, Glavnaya redaktsiya vostochnoj literatury. P. 508–532. [in Russian]

Malov S.E., 1952. Enisejskaya pisʹmennostʹ tyurkov [Yenisei Writing of the Turks.]. M.; L.: Izdatelʹstvo AN SSSR. 116 p. [in Russian]

Malov S.E, 1959. Pamyatniki drevnetyurkskoj pisʹmennosti Mongolii i Kirgizii [Monuments of Ancient Turkic Writing in Mongolia and Kyrgyzstan]. M.; L.: Izdatelʹstvo AN SSSR. 111 p. [in Russian]

Melioranskij P.M., 1899. Pamyatnik v chestʹ Kyulʹ-Tegina [Monument in Honor of Kul-Tegin]. Zapiski Vostochnogo otdeleniya Russkogo arkheologicheskogo obshchestva [Notes of the Eastern Branch of the Russian Archaeological Society]. V. XII. Iss. II-III. SPb. P. 1–144. [in Russian]

Nikitin A.B, 1992. Khristianstvo [Christianity]. Vostochnyj Turkestan v drevnosti i rannem srednevekovʹe. Etnos, yazyki, religii [Eastern Turkestan in Antiquity and the Early Middle Ages. Ethnicity, Languages, Religions]. M.: Nauka. Glavnaya redaktsiya vostochnoj literatury. P. 533–550. [in Russian]

Radlov V.V., 1892. Atlas drevnostej Mongolii. Vyp. 1 [Atlas of Mongolian Antiquities. Issue 1]. Trudy Orkhonskoj ekspeditsii [Works of the Orkhon Expedition]. SPb.: Tipografiya Imp. Akademii Nauk. Tabl. I-LXX + [14 p.]. [in Russian]

Sartқozhaұly Қ., 2019. Orkhon eskertkishteriniң tolyқ atlasy. T. I. [Orkhon eskertkishterinin tolyk atlases.] Almaty: Samga Press. 509 c. [In Kazakh].

Stebleva I.V., 1963. Poeziya orkhono-enisejskikh tyurok [Poetry of the Orkhon-Yenisei Turks]. Narody Azii i Afriki [Peoples of Asia and Africa]. № 1. P. 148–161. [in Russian]

Stebleva I.V., 1965. Poeziya tyurkov VI–VIII vekov [Poetry of the Turks of the 6th–8th centuries]. M.: Nauka. Glavnaya redaktsiya vostochnoj literatury. 148 p. [in Russian]

Stebleva I.V., 1976. Poetika drevnetyurkskoj literatury i ee transformatsiya v ranneklassicheskij period [Poetics of Ancient Turkic Literature and Its Transformation in the Early Classical Period.]. M.: Nauka. Glavnaya redaktsiya vostochnoj literatury. 214 p. [in Russian]

Stebleva I.V., 2007. Zhiznʹ i literatura doislamskikh tyurkov. Istoriko-kulʹturnyj kontekst drevnetyurkskoj literatury [Life and Literature of Pre-Islamic Turks. Historical and Cultural Context of Ancient Turkic Literature]. M.: Vostochnaya literatura. 208 p. [in Russian]

Stebleva I.V., 2012. Tyurkskaya poetika. Etapy razvitiya: VIII–XX vv. [Turkic Poetics. Stages of Development: 8th–20th Centuries]. M.: Vostochnaya literatura. 200 p. [in Russian]

Tenishev E.R., 1976. O naddialektnom kharaktere yazyka tyurkskikh runicheskikh pamyatnikov [On the Supra-Dialectal Nature of the Language of Turkic Runic Monuments]. Turcologica. L.: Nauka. P. 164–172. [in Russian]

Tenishev E.R., 1979. Yazyki drevne- i srednetyurkskikh pamyatnikov v funktsionalʹnom aspekte [Languages of ancient and middle Turkic monuments in the functional aspect]. Voprosy yazykoznaniya [Questions of linguistics]. № 2. P. 80–90. [in Russian]

Tenishev E.R., 1988. Printsipy sostavleniya istoricheskikh grammatik i istorij literaturnykh tyurkskikh yazykov [Principles of compiling historical grammars and histories of literary Turkic languages]. Sovetskaya tyurkologiya [Soviet Turkology]. № 1. P. 67–78. [in Russian]

Tenishev E.R., 2005. Istoriya tyurkskikh pisʹmennykh literaturnykh yazykov donatsionalʹnoj pory [History of the Turkic written literary languages of the pre-national era]. Edgem Rakhimovich Tenishev. Zhiznʹ i tvorchestvo. 1921–2004 [Edgem Rakhimovich Tenishev. Zhiznʹ i tvorchestvo. 1921–2004]. M.: Insan. P. 78–91. [in Russian]

Clauson G., Tryjarski Ed., 1971. The Inscription at Ikhe Khushotu. Rocznik Orientalistyczny. V. XXXIV. z. 1. P. 7–33+6 pl.

Gabain A. von, 1964. Die alttürkische Literature. Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Bd. II. P. 211–243. [in German]

Ramstedt G.J., 1913. Zwei uigurische Runeninschriften in der Nord-Mongolei. Journal de la Société Finno-Ougrienne. XXX. 3. Helsingfors. P. 1–70. Paste. [in German]