Қазақ хандығы мен Цин (Қытай) империясы: шағатай тіліндегі деректердің зерттелуі

С.К. Қабылтаева; Е. Сыламхан

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-8-35

Авторлар

С.К. Қабылтаева Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0008-8409-2171
Е. Сыламхан Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0008-7652-6072

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-8-35

Кілт сөздер:

Қазақ хандығы, Цин империясы, Жоңғар хандығы, Қазақ-Цин қатынастары, шағатай тіліндегі деректер, шағатай тіліндегі архив құжаттары, Орталық Азия тарихы, XVIII ғасыр дипломатиясы, тарихи деректану, қазақ-қытай тарихи байланыстары

Аннотация

XVIII ғасыр – қазақ тарихы үшін күрделі кезеңдердің бірі. Жоңғар хандығының күйреуімен бұл өңірдің геосаяси ахуалы түбегейлі өзгерді. Цин империясы Жоңғария мен Қашқарияны жаулап алып, Тянь-Шаньның оңтүстігі мен солтүстігіне өз билігін орнатты. 1757 жылы Қазақ хандығы мен Цин империясы арасында ресми байланыс орнап, дипломатиялық қатынастардың пердесі ашылды. Цин империясы бұл өңірді әкімшілік, әскери тұрғыдан тиімді басқару үшін 1762 жылы Іле цзянцзюнь мекемесін құрып, билікті орталыққа шоғырландырды. Бұл ара Қазақ хандығы мен Цин империясы арасындағы негізгі дипломатиялық байланыстың өзегіне айналды. Жоңғар хандығымен ұзаққа созылған соғыстан кейін екі ел үшін де жауласудан гөрі дипломатиялық жолдың тиімділігі айқын еді. Екі ел арасында елшілер аттанып, хаттар алмасу жиіледі. Қазақ хан, сұлтандарының жазған хаттарының мазмұны әртүрлі істерді қамтыды. Хат шағатай жазуы және тодо-моңғол жазуында жазылды. Ал Цин империясының жергілікті цзянцзюнь, амбандардың мәлімет хаттары маньчжур, қытай тілдерінде жазылды. Осылай Қазақ хандығы мен Цин империясы ортасында осынау тарихи байланыстарды айғақтайтын шағатай, тодо-моңғол, маньчжур және қытай тіліндегі архив құжаттарының қоры қалыптасты. Қытайдың Бірінші тарихи архивінде «Әскери басқармада сақталған император жарлықтары», «Ордада сақталған, императордың бұрыштамасы бар ұлықтардың мәлімдемелері», «Әскери басқармада сақталған ұлықтардың мәлімдемелерінің көшірмесі», «Императордың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне жауапты мекеме жазып қалдырған император туралы естеліктер» сынды шағатай, тодо-моңғол, маньчжур, қытай тілдерінде жазылған құжат өте мол. Біз бұл мақаламызда қазақтың хан, сұлтандарының шағатай жазуындағы хаттарына тоқталамыз. Шағатай жазуындағы отандық, кеңестік, қытайлық, жапондық ғалымдардың зерттеу еңбектері талданып, тарихнамалық шолу жасалды. Кеңестік кезеңдегі ғалымдардың еңбектері туралы да қысқаша айтылады. Әсіресе тарихшы, деректанушы Б. Еженханұлы мен Д. Әбділәшімұлының Қытайдың Бірінші тарихи архивінен алынған құжаттар негізінде құрастырған еңбектері мен зерттеулеріне баса назар аударылған. Ондағы шағатай жазуындағы хаттардың факсимилесі талданып, хаттың мазмұны, онда көтерілген істер, хаттың ерекшеліктері мен өзгешеліктеріне шолу жасалады. Жұмыстың басты мақсаты – шағатай жазуындағы құжаттарды ғылыми айналымға ендіру үдерісін, тақырыптың зерттелуін жан-жақты ашу. Зерттеу әдістері – талдау және синтез әдістерінен бастап ғылыми әдебиеттерге тарихнамалық талдау тәсілдері қолданылған. Зерттеудің жаңалығы – Қазақ-Цин арасындағы шағатай жазуындағы хаттар туралы соңғы жылдарда жарияланған ғылыми еңбектер арқылы хат мазмұнына кешенді талдау. Міндеттерге хан, сұлтандардың хаттарының ерекшелігі мен мазмұнына, хаттар туралы мәліметтер, қазірге дейін белгілі дерек көздері, тарихшы ғалымдардың еңбектерін талдау және қысқаша тарихнамалық шолу жатады. Зерттеу нәтижелерінде қазақ хан, сұлтандарының Цин императорына шағатай тілінде жазған хаттарының жай-жапсары мен ерекшелігі сөз болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

С.К. Қабылтаева, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, Қазақстан тарихы кафедрасының доценті

Е. Сыламхан, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Abdilyashimuly D., 2016. Qytai bırınşı tarihi mūrağatynda saqtalğan qazaqşa qūjattar [Kazakh documents stored in the first historical archive of China]. Beijing. Nations Publishing House. 278 p. [in Kazakh].

Abdіlashim D.A., 2025. Eldık fenomen. Qazaq handyğynyñ Sin patşalyğyna joldağan bıregei diplomatialyq qūjattary turaly tarihi-derektanulyq zertteu [State phenomenon: research on the diplomatic documents of the Kazakh khanate addressed to the Qing dynasty from the perspective of history literary study]. Fuchu. Tokyo. 452 p. [in Kazakh].

Guo Wenzhong, 2023. A Study on the Relationship between the Qing Dynasty and Various Kazakh Tribes during the Qianlong Period. Social Sciences Academic Press. 380 p. [in Chinese].

Guo Wenzhong, 2016. A Re-examination of the First Envoyages Between the Qing Dynasty and the Kazakh Khanate. Social Sciences Digest. No2. P. 43-45. [in Chinese].

Yezhenkhanuly B., 2006. Qazaqstan tarihy turaly qytai derektemelerı. Sin patşalyq däuırınıñ mūrağat qūjattary [Chinese data on the history of Kazakhstan. Volume III. Archival Documents of the Qing Dynasty]. III Vol. Almaty: Dyke-press. 154 pages + facsimile 140 p. [in Kazakh].

Yezhenkhanuly B., 2007. Sin däuırındegı Qazaq-Qytai qatynastarynyñ arhiv qūjattary jinağy [Collection of archival documents of Kazakh-Chinese relations in the Qing era]. Beijing: Archive Publishing House. 658 p. [in Kazakh].

Yezhenkhanuly B., 2009. Qazaq handyğy men Sin patşalyğynyñ saiasi-diplomatialyq qatynastary turaly qytai mūrağat qūjattary [Chinese archival documents on political and diplomatic relations of the Kazakh Khanate and the Qing Empire]. 454 p. [in Kazakh].

Yezhenkhanuly B., 2012. Qazaq handyğy men Sin patşalyğynyñ sauda qatynastary turaly Qytai mūrağat qūjattary [Chinese archival documents on trade relations of the Kazakh Khanate and the Qing Empire]. Volume II. [in Kazakh].

Yezhenkhanuly B., 2015. Qūttybai men Aqtailaq [Kuttybai and Aktailak]. Almaty. 264 p. [in Kazakh].Yezhenkhanuly B., 2017. Qojabergen batyr (1756-1767 jyldarda qalyptasqan mänju-qytai mūrağat qūjattary negızınde) [Kozhabergen batyr (based on Manchu-Chinese archival documents formed in 1756-1767)]. Almaty: Arys. 496 p. [in Kazakh].

Yezhenkhanuly B., 2025. Abylai han däuırındegı Qazaq-Sin qarym-qatynastary. 1-tom [Kazakh-Qing relations in the era of Abylai Khan]. Volume 1. Semey: Shakarim University. 392 p. [in Kazakh].

Erofeeva I.V., 2014. Epistolärnoe nasledie kazahskoi praväşei elity 1675-1821 gg. Sbornik istoricheskih dokumentov. Vol. 2. T. 1: Pisma kazahskih pravitelei. 1675-1780 gg. sost. i otv. red. İ.V. Erofeeva [Epistolary legacy of the Kazakh ruling elite 1675-1821. Collection of historical documents. In 2 volumes. Vol. 1: Letters of the Kazakh rulers. 1675-1780. Compiled and edited by I.V. Erofeeva]. Almaty: JSC ABDI Company. 696 p. [in Russian].

Zakenuly T., 2015. Oiratnama: Joñğar memleketınıñ qalyptasuy men damuy, joiyluy [Oiratnama: Formation, development, destruction of the Dzungar state]. Astana: Science Publishing House. 304 p. [in Kazakh].

Kuznetsov V.S., 1983. Sinskaia imperia na rubejah Senträlnoi Azii (vtoraia polovina XVIII-pervaia polovina XIX v. [The Qing Empire on the Borders of Central Asia (Second Half of the 18th First Half of the 19th Century)]. Novosibirsk: Nauka Publishing. 126 p. [in Russian].

Nema Cairang, 2022. A Study on the Year of Death of Ablai Khan, the Middle Horde of Kazakhs in the Qing Dynasty. Journal of Modern Chinese Studies Vol.15(2). P. 66-68. [in Chinese].

Nima Cairan, 2022. A Study on the Literary History of Kazakhs in the Qing Dynasty from Manchu Archives. Journal of the Western Mongolian Studies. No3. P. 49-54. [in Chinese].

Oshan Zh., 2025. Abylai, Uäli jäne Bökei handardyñ hattary: Qūjattar jinağy. Qūrastyruşylar: J. Oşan, Z.E. Qabyldinov, E.M. Toraiğyrov, E. Sauyrqan, M. Qadylbek, A.R. Beisenbaeva [Letters of Abylai, Uali and Bokei Khans: Collection of Documents. Compiled by: Zh. Oshan, Z.E. Kabyldinov, E.M. Toraigyrov, E. Sauyrkan, M. Kadylbek, A.R. Beisenbayeva]. [in Kazakh].

Suleimenov R.B., Moiseev V.A., 1988. İz istorii Kazahstana XVIII veka (o vneshnei i vnutrenei politike Ablaia) [From the History of Kazakhstan in the Eighteenth Century (On the Foreign and Domestic Policy of Ablai Khan)]. Alma-Ata: Nauka. 144 p. [in Russian].

Pentaglot Dictionary, 1957. Nationalities Publishing House. 4596 pages. [in Chinese].

Khafizova K.Sh., Moiseev V.A., 1989. Sinskaia imperia I Kazahskie hanstva. Vtoraia polovina XVIII – pervaia tret XIX v.: v 2-h chastäh. Sost. K.Sh. Khafizova, V.A. Moiseev [The Qing Empire and the Kazakh Khanates. Second Half of the 18th – First Third of the 19th Century: in 2 parts. Comp. K.Sh. Khafizova, V.A. Moiseev]. Alma-Ata: Nauka. 216+227 p. [in Russian].

Khafizova K.Sh., 2019. Stepnye vlastiteli i ih diplomatia v XVIII–XIX vv. Monografia [Steppe Rulers and Their Diplomacy in the 18th–19th Centuries. Monograph. Nur-Sultan. KISI under the President of the Republic of Kazakhstan]. 476 p. [in Russian].

Khafizova K.Sh., 1995. Kitaiskaia diplomatia v Senträlnoi Azii. XIV-XIX vv. [Chinese Diplomacy in Central Asia. 14th-19th Centuries]. Almaty: Gylym. 288 p. [in Russian].

Zhang Rong, 2011. A Study on Kazakh Policies during the Qianlong Period of the Qing Dynasty: Lanzhou University. 197 p. [in Chinese].

Inkar Bakhzhuli, 2022. Feathered Banners and Border Governance: The Qing Dynasty's Feathered Banner Policy Towards the Kazakhs (1765-1849). The Qing History Journal. March No2. P. 101-114. [in Chinese].

Inkar Bakhzhuli, 2023. An Analysis of the Chagatai Documents Sent by the Kazakhs to the Qing Court in 1772. A Collection of Studies on the History and Language of the Western Regions. No 1. P. 219-233. [in Chinese].

Noda Jin, 2010. A Collection of Documents from the Kazakh Sultans to the Qing Dynasty. Slavic Research Center. Hokkaido University.

Noda Jin, 2016. The Kazakhs khanates between the Russian and Qing Empries: certral Eurasian international relations during the eighteenth and nineteenth centuries. Leiden; Boston: Brill. Series: Islamic area studies. ISBN 9789004314474.

Onuma Takahiro, 2006. Seichō to Kazafu Yūboku Seiryoku tono Seijiteki Kankei ni Kansuru Ichi Kōsatsu: Chūō Ajia ni okeru ‘Ejen-Albatu’ Kankei no Fuen to Tenkai. Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyū (Asian and African Languages and Cultures). Р. 39-63. Tokyo University of Foreign Studies. DOI: 10.15026/28714.

Onuma Takahiro, 2007. A Particularist Empire: The Russian Policies of Christianization and Military Conscription in Central Asia. Empire, Islam, and Politics in Central Eurasia (edit. Tomohiko Uyama). Р. 23-63.

Onuma Takahiro, 2010. Political Relations between the Qing Dynasty and Kazakh Nomads in the Mid-18th Century: Promotion of the ‘ejen-albatu relationship’ in Central Asia. A Collection of Documents from the Kazakh Sultans to the Qing Dynasty, Joint Usage. Research Center for Islamic Area Studies. Central Eurasian Research Series. Special Issue 1. University of Tokyo. Р. 86-125.

Onuma Takahiro, 2014. The Qing and Central Asian Steppe: From the Nomads arena to the Imperial Frontier. University of Tokyo Press. 320 р.

Saguchi Toru, 1963. Shijū-jūkyū seiki Tōrukishitan shakai shi kenkyū (十八～十九世紀東トルキスタン社会史研究).